Avropa artıq ona lazım olmayan hərbi blokdan yaxasını qurtarmağa çalışır
İkinci Cahan savaşından sonra yaranan vəziyyət soyuq müharibənin
başlanmasına start verdi. Əslində "soyuq müharibə"nin simptomları ötən əsrin
20-ci illərindən formalaşmağa başlamışdı. Rusiya imperiyasının xarabalıqları
üzərində qurulan keçmiş SSRİ kapitalist olkələrini ciddi qayğılandırırdı.
Kommunizm təhlükəsi İkinci Cahan müharibəsindən sonra daha da aktuallaşmağa
başladı. Çünki bu zaman kommunizm kabusu təkcə SSRİ ilə məhdudlaşmırdı.
Müharibədən qalib çıxan kommunistlər Şərqi Avropa ölkələrini də öz ağuşuna
alaraq analoji rejimlər qurdular. Bu zaman Qərbi Avropanı edən təhdid sovet təhlükəsi
daha da artmış oldu.
Müharibə dövründə antihitler koalisiyasında SSRİ
ilə əməkdaşlıq edən aparıcı kapitalist ölkələri savaşdan sonra çıxılmaz
vəziyyətə düşmüşdülər. Lakin yaranan qeyri-müəyyən durum çox da uzun sürmədi.
Belə ki, ABŞ-ın Corciya ştatında istirahətdə olan Uinston Çörçillin 1946-cı ildə
Fulton Universiteti tələbələri qarşısında çıxışı qeyri-müəyyənliyi kökündən
dəyişdi. U.Çörçill genişlənməkdə olan kommunizmin qarşısını almaqdan ötrü Qərb
ölkələrinin öz hərbi və iqtisadi imkanlarının birgə əlaqələndirilməsinin vacib
olduğunu açıqladı. Bununla da "soyuq müharibə" start götürdü. "Soyuq
müharibə"nin ilk 10 ilində bir neçə hərbi blokun əsası qoyuldu. Bunlar NATO,
ANZYUS, SENTO, SEATO blokları idi. 70-ci illərdə NATO-nu çıxmaq şərti ilə digər
adıçəkilən bloklar dağılaraq dünyanın hərbi-siyasi səhnəsindən silindilər.
İndiyə qədər yalnız NATO öz mövcudluğunu və monolitliyini qoruyub saxlaya
bilmişdir. Blokun əsas yaradıcıçsı və aparıcısı olan ABŞ sovet təhlükəsini əsas
gətirməklə yanaşı, həm də Qərbi Avropa ölkələrini öz təsir dairəsində
saxlamaqdan ötrü qurumdan bir vasitə kimi istifadə edirdi.
1991-ci ildə
SSRİ dağılandan sonra "soyuq müharibə" bitdi. Həmçinin sosialist ölkələrinin bir
neçəsini özündə birləşdirən Varşava Müqaviləsi hərbi bloku dağıldı. O zaman
NATO-nun saxlanıb-saxlanmaması haqda müxtəlif fikirlər səslənirdi. Bəziləri
"soyuq müharibə"nin bitməsiylə bərabər NATO-nun da mövcudluğuna xitam
verilməsinin vaxtının çatdığını iddia edirdilər. Digərləri isə blokun
strukturunda ciddi islahatlar aparmaqla saxlanmasını və fəaliyyət profilini
dəyişməsini tövsiyə edirdi. Bütün bu deyilənlərə baxmayaraq, qurumun
fəaliyyətinə nəinki xitam verildi, əksinə, bloka yeni üzvlər qəbul edildi.
1991-ci ildə "soyuq müharibə" bitərkən qurumun 16 üzvü vardısa, hazırda onların
sayı 30-a yaxındır. Sonralar blokun sıralarına qəbul edilən ölkələrin tam
əksəriyyəti keçmiş sosialist düşərgəsindən olan ölkələr olmuşdur.
Əlbəttə, bütün bunlar heç də o demək deyil ki, Şimali Atlantika Alyansı
problemlərdən xalidir. Təbii ki, yox. Qurum yarandıqdan sonra, zaman-zaman
müxtəlif problemlər yaşamış, 1967-ci ildə Fransa blokun hərbi qanadını tərk
etmişdir. Yaşanan ən mühüm problem maliyyə problemidir ki, indiyə qədər həll
olunmamış qalır. Məsələ ondadır ki, NATO yarandığı zamandan indiyə qədər blokun
əsas maliyyə donoru ABŞ olmuşdur. Bu, təkcə ABŞ-ın blok üzvü olan digər
ölkələrlə müqayisədə geniş maliyyə imkanlarına malik olmasından irəli gəlmir.
Burda Qərbi Avropa ölkələrinin hərbi proqramları maliyyələşdirməkdə maraqlı
olmaması da mühüm rol oynayır. Qərbi Avropa ölkələri daha çox iqtisadi
layihələrə önəm verməklə ABŞ-dan asılılığını azaltmağa və rəqabət aparmağa
çalışırdılar. Qeyd etdiyimiz kimi, NATO bloku öz funksiyaları ilə yanaşı, həm də
üzv ölkələrin ABŞ-ın təsir dairəsində saxlanmasına xidmət edir. Baxmayaraq ki,
"soyuq müharibə" bitəndən sonra ABŞ qurumun terrorizmə və ultramillətçi
qüvvələrin baş qaldıra biləcəyinə qarşı mübarizə aparacığını bəyan edirdi.
Başqa bir maraqlı məqam ondan ibarətdir ki, kommunizmin çöküşündən sonra
blokun hərbi xərcləri azalmaq əvəzinə, ilbəil artmaqda davam edir. Bunun da
böyük qismi məhz ABŞ-ın üzərinə düşür. Məsələn 2003-cü ildə ABŞ-ın müdafiə
xərcləri 500 milyard civarında olduğu halda, digər üzv dövlətlərin bütövlükdə
hərbi xərcləri 170 milyard dollar təşkil edirdi. Göründüyü kimi, əlavə izahata
ehtiyac qalmır. Dəfələrlə NATO-nun keçirilən sammitlərində ABŞ tərəfindən üzv
dövlətlərin maliyyə ayırmalarını artırmaq məsələsi müzakirəyə çıxarılsa da, heç
bir nəticə hasil olmayıb.
Digər tərəfdən, Avropada ABŞ-ın təsirini heçə
endirməkdən ötrü başda Fransa və Almaniya olmaqla məhdud Avropa ordusunun
yaradılması ideyasını tezliklə reallaşmasına çalışırlar. Hələlik bu istiqamətdə
müəyyən qərarlar qəbul olunsa da, bəzi problemlər qalmaqdadır. Ancaq sözügedən
ideyanın reallaşacağı şəksizdir. Xatırladaq ki, NATO blokunda böhran İraq
müharibəsi ərəfəsində yaranan fikir ayrılıqları fonunda ortaya çıxıb. Bütün bu
problemlər blokun get-gedə amorf quruma çevrilməsindən xəbər verir.
