İlk kağız fabrikinin yaradılması müsəlmanların adı ilə bağlıdır
Bu günlərdə bir məqlə hazırladım - "Qərbi Qərb edən İslam alimləri"
adında. Məqalədə çox ciddi iddialar var idi ki, orada adları
hallandırılan İslam alimlərinin kəşflərinin xaçlı hücumları zamanı
oğurlandığı, daha sonra isə onların avropalı alimlərin adına
yazılmasıdır. Oxucular bu haqda daha geniş məlumat verilməsini, həmin
İslam alimlərinin kimliyi barədə ətraflı danışılmasını istəyirlər. Elə
bu məqsədlə də bəzi araşdırmalar aparılmasını zəruri hesab etdim və
bacardığım qədər həmin şəxslər barədə yazmağı qərara aldım.
İbni Fazil 739 - 805-ci illər arasında yaşamış bir alimdir. 12 əsr əvvəl ilk kağız fabrikini quran vəzirdir.
Abbasi İmperatorluğunun məşhur vəzirlər yetişdirən Bərməkilər
soyundandır. Əsl adı Yəhyadır. Yəhya ibn Fazil və ya sadəcə əl-Fazil adı
ilə də tanınır. Atasının adı Xalid olduğu halda, sənədlərə "Fazilin
oğulu" deyə düşüb.
Mosul qubernatorluğu vaxtında özünü tanıdıb. Xəlifə Mehdi onu Bağdada
çağıraraq, oğulunun yetişdirilməsini ona həvalə edib. Harun Azərbaycan
qubernatorluğuna təyin edilincə (780), divan başçılığına gətirilib.
İbni Fazil, Harun xəlifə olunca vəzirliyə gətirilib. Ona geniş imkanlar
verilib. 17 illik vəzirliyi əsnasında Abbasi İmperatorluğuna böyük
xidmətlər göstərib.
ƏN BÖYÜK XİDMƏTİ
İbni Fazilin heç şübhəsiz ən böyük xidməti, dünya tarixində ilk dəfə
kağız fabrikini qurmasıdır. Gutenbergin 1450-ci ildə mətbəəni
yaratmasına ilham verəcək kağız fabrikini 794-cü ildə Bağdadda qurub.
Bu kağız fabrikinin yaradılması isə bütün dünyada yeni bir dövrün başlanğıcı olub.
KAĞIZI ÇİNLİLƏRMİ İCAD EDİB?
Bəzi qaynaqlarda kağızın ilk dəfə 105-ci ildə Çində tapıdığı yazılıdır.
Hətta daha əvvəl Şumerlərdə lövhə deyilən kərpic, misirlilərdə qamışdan
hazırlanmış papirus və Yaxın Şərqdə dəridən hazırlanan perqamentə rast
gəlindiyi bildirilir. Lakin bunların heç biri az tapılmasına və çox
bahalı olmasına görə yayılmayıb. Buna görə də İslamiyyətin yaranmasına
qədər insanlar düşündüyünü və bildiyini doğru-dürüst yazmaqdan məhrum
olub.
Ancaq 751-ci ildə, Səmərqənddə yaşayan müsəlmanlar, çinlilərlə əlaqə
yaradıblar. Onlardan kağız istehsalını öyrəniblər. Onların heç cür
inkişaf etdirə bilmədikləri və yaya bilmədikləri kağız sənayesini
canlandırıblar. Çinlilər kimi yalnız ipək baramasından deyil, kətan və
pambıq lifindən zərif və ağ kağızlar emal ediblər və bunu yaymağa
başlayıblar.
Xəlifə Mənsur (754-755) da bu vaxt dövlət idarələrində Misirdən idxal
olunan papirusun istifadəsini qadağan edir, yerinə müsəlmanların
gətirdiyi və inkişaf etdirdiyi pambıqdan hazırlanan ucuz kağızdan
istifadəni əmr edir.
Daha sonra vəzir İbni Fazil də kağızı daha ucuz hazırlamaq və elmin
yayılmasına yardım etmək məqsədiylə 794-cü ildə ilk kağız fabrikini
yaradıb.
Nə çinlilərin ipəkdən hazırladığı kağızı, nə misirlilərin papirusu, nə
qədim anadoluluların perqamenti, nə şumerlərin kərpici, yeni icad edilən
bu kağız qarşısında duruş gətirə bilmədi.
Hətta bu barədə fransız filosofu Gustav le Bon kağızın yeni bir
mədəniyyət başlanğıcı olduğunu bildirərək belə söyləyir: "Perqamenti
sıradan çıxarmış kitab kağızını müsəlmanlar icad ediblər. Əgər İslam
mədəniyyətinin kitab, barıt və kompas kimi mirasları əlimizin altında
olmasaydı, bizim intibah dövrünün necə bir şey olacağını göz önünə
gətirməliyik."
Libri isə daha açıq danışır: "Tarixdən müsəlmanları silsəniz, elmi intibah əsrlərlə geridə qalmış olar."
İbni Fazilin bu müvəffəqiyyəti, kağız sənayesinin inkişafını təmin edib.
Daha sonrakı illərdə Şamda və Liviyada kağız fabrikləri yaradılıb.
Suriya, Misir, Tunis, Fas, İspaniya və nəhayət Avropa bir neçə əsr
1sonra bu qığılcımlardan faydalanıb.
Paris İslam İnstitutunun professorlarından olan Jacques Risler, "La
Civilisaton Arabe" adlı əsərində, "İslamiyyətin Avropaya gətirdiyi ən
xeyirli nemətlərdən birinin də kağız olduğuna şübhə yoxdur", - deyir.
İlk kağız fabrikinin 794-cü ildə Bağdadda yaradıldığını söylədikdən
sonra, onu 900-cü ildə Misirin istifadə etməyə başladığını, 1100-cü ildə
Fasa keçdiyini, Avropada həqiqi kağız üzərinə yazılan ən qədim sənədin
Siciliya kralı Rogerin arvadı tərəfindən 1109-cu ildə yazıldığını
bildirir.
Elm tarixi araşdırıcısı Will Durant da, "Mədəniyyət Tarixi" adlı
əsərinin "İman Çağı" hissəsində, kağız fabrikinin 794-cü ildə ilk dəfə
Harun ər-Rəşidin vəzirinin oğulu Fazil tərəfindən yaradıldığını
bildirir. Avropaya keçidini də belə izah edir: "Kağız emalı metodu
müsəlmanlar tərəfindən Siciliya və İspaniyaya gətirilib. Oradan Fransa
və İtaliyaya keçib. Miladdan sonra 105-ci ildən etibarən Çində istifadə
edildiyini gördüyümüz kağızı, 707-ci ildə Məkkə, 800-ci ildə Misir,
950-ci ildə İspaniya, 1100-ci ildə Bizans, 1102-ci ildə Siciliya,
1228-ci ildə Almaniya və 1309-ci ildə isə İngiltərəyə qədəm qoyub."
Kağızın emalı, elmin yayılmasını asanlaşdırdı. Bol bol kitablar yazıldı,
kitabxanalar yaradıldı. Kağız fabrikinin yaradılmasından keçən yüz il
ərzində isə təkcə Bağdadda yüzdən artıq kitab dükanı açılmışdı.
Dizayn :Networkbil.net . 2009 FAKTXƏBƏR . Dərc olunan materilların mətninə görə, redaksiya heç bir məsuliyyət daşımır. Saytdakı materiallardan istifadə edərkən istinad zəruridir.
