Ənənəvi müxalifətin sinfi mübarizə ideyasını inkar etməsinə baxmayaraq,
Azərbaycanda mövcud müxalifətlə iqtidar arasındakı siyasi mübarizə öz
xarakterinə görə məhz sinfi mübarizədir. Siyasi aktivliyin hazırkı durğun
vəziyyəti cəmiyyətdə baş verən obyektiv hadisələrlə, xüsusilə iqtisadi
təbəqələşmə ilə daha sıx bağlıdır. Cəmiyyətdəki pərakəndə müxaliflik sosial
təbəqələr arasındakı obyektiv fərqlərin göstəricisidir. Belə ki, siyasi
mübarizənin daşıyıcıları narazı sosial təbəqələr olur. Siyasi aktivliyin
xarakterini və ya mahiyyətini düzgün müəyyənləşdirmək üçün cəmiyyətdə sosial
qrupların müəyyənləşməsinə, onlar arasındakı münasibətlərin aydınlaşmasına
ehtiyac var. Sosial siniflərin düzgün qruplaşdırılması siyasi müxalifətin hansı
qrupa arxalanacağını da müəyyən edə bilər. Sovet sistemi dağılandan sonra
Azərbaycan cəmiyyətində də sosial təbəqələşmə prosesi sürətlə başlamışdır. Son
20 ildə Azərbaycanda baş verən hadisələrin sinfi təbəqələşmə prizmasından
tədqiqi bunu deməyə əsas verir ki, sosial təbəqələşmə prosesi Azərbaycanda hələ
başa çatmayıb və siyasi mübarizənin əsasında dayanan siyasi savadlı və
mütəşəkkil sinif formalaşmayıb. Müstəqilliyin ilk dövrlərində siyasi mübarizədə
mühüm yeri regionçuluq və əqrəbalılıq əsasına formalaşan qruplararası mübarizə
tuturdusa, son dövrlərdə iqtisadi faktorlar sosial təbəqələşmədə və mübarizə
motivlərində əhəmiyyət kəsb etməyə başlayıb. Bu proses hələ başa çatmadığından,
siyasi müxalifətin bəziləri əvvəlki faktorlara uyğun siyasi texnologiyalara
üstünlük verirlər. Azərbaycanda ənənəvi müxalifətin ən ciddi səhvlərindən biri
də bundan ibarətdir ki, o, siyasi mübarizəni iqtisadi faktorlara əsaslanan
sosial qruplar arasındakı mübarizə kimi, başqa sözlə, sinfi mübarizə kimi qəbul
etmək istəmir. Məhz bunun nəticəsidir ki, onlar arxalandıqları zəif sosial
qrupun Qərb tərəfindən dəstəkləyəcəyinə hələ də inam nümayiş etdirirlər.
Azərbaycanda mövcud sosial qrupların mahiyyətini və onların Qərblə iqtisadi
iş birliyini müəyyən etməklə mövcud real siyasi vəziyyəti başa düşmək və
cəmiyyətdə siyasi aktivliyi artırmaq istiqamətində müvafiq siyasi
texnologiyaları qurmaq lazımdır. Sosial təbəqələrin həm istehsal vasitələrinə
münasibətə görə (klassik bölgü), həm də illik gəlirlərə və təhsilə görə bölgüsü
(müasir sosioloji bölgü) Azərbaycan timsalında qüsurludur. Hər iki bölgüdə
Azərbaycan cəmiyyətində formalaşmaqda olan sosial qrupların iqtisadi və ya
siyasi mahiyyəti öz əksini tapmır. Belə ki, Azərbaycanda yuxarıda qeyd etdiyimiz
"gəlir imkanları"ndan başqa, ailə, əqrəba və regionçuluq münasibətləri də vardır
və bu, sosial qrupların formalaşmasında mühüm əhəmiyyət kəsb edir.
Beləliklə, Azərbaycanda mövcud olan sosial qrupları 1) Varlı təbəqə;
2) Orta təbəqə; 3) Aşağı sosial təbəqə kimi üç qrupa bölmək olar.
Varlı təbəqə 1) Ən varlı təbəqə; 2) Orta varlı təbəqə və 3)
aşağı varlı təbəqə kimi üç qrupa bölünə bilər. Ən varlı təbəqə hakim ailə və
onun ən yaxın ətrafını əhatə edir. Təqribi hesablama göstərir ki, bu qrup
Azərbaycan ailələrinin cüzi bir hissəsini (təqribən 0,002 faiz) təşkil edir.
Lakin bu təbəqə geniş mənada "istehsal prosesinə", o cümlədən ölkəyə gələn
maliyyə axınına, özəlləşdirməyə, kreditlərin xərclənməsinə, idxal və ixrac
fəaliyyətinə nəzarət edir. Bu təbəqə klassik mənada istehsal vasitələri üzərində
geniş mülkiyyət hüququna malik olmasa da, belə mülkiyyətə malik olan varlı və
orta varlı təbəqələr üzərində, həmçinin dövlət mülkiyyəti üzərində tam və geniş
sərəncam hüququna malikdir. Bu təbəqə həm də Qərblə iqtisadi və siyasi iş
birliyi quraraq cəmiyyətdə həyata keçirilən iqtisadi və siyasi islahatları tam
nəzarətdə saxlayır. Orta varlı təbəqə də geniş deyil və çox hallarda
istehsal vasitələri üzərində mülkiyyət hüququna malik deyillər. Bu təbəqə
Azərbaycan ailələrinin təqribən 0,5-1 faizini təşkil edərək, ən varlı təbəqənin
dövlət mülkiyyəti və ictimai vəsait üzərində hər cür sərəncamlarının icraçısı
kimi fəaliyyət göstərir. Bu təbəqə ictimai vəsaitlərin xərclənməsinə,
korrupsiyaya, cəmiyyətdə geniş mal dövriyyəsinə, özəlləşmə proseslərinə nüfuz
etmək imkanına malikdir. Bu təbəqənin əsas gəlirləri geniş xalq kütləsinin
birbaşa istismarından keçmir və əsasən ictimai vəsaitlərin, neftdən gələn
gəlirlərin mənimsənilməsindən, korrupsiya imkanlarından, dövlət əmlakının
birbaşa özəlləşdirilməsindən əldə edilən gəlirlərdən və s. formalaşır. Bu
təbəqənin formalaşması hakim ailənin nəzarəti və köməyi ilə yaranır. Təhsil və
peşəkarlıq bu təbəqənin formalaşmasında aparıcı deyil. Bu təbəqəyə nazirlər,
nazir müavinləri, komitə sədrləri, bank sahibləri, icra başçıları, yüksək
prokurorluq və məhkəmə korpusu və s. bu qəbildən olan vəzifələri tutan insanlar
daxildir. Xarici şirkətlərlə əlaqədə fəaliyyət göstərən biznes strukturlarının
idarəçiləri də bu qrupa daxildir. Aşağı varlı təbəqə varlı təbəqədən fərqli
olaraq çox hallarda istehsal vasitələri üzərində mülkiyyət hüququna malikdir.
Onların əsas gəlirləri dövlət əmlakının talanmasından, ictimai vəsaitlərin
mənimsənilməsindən və müxtəlif fəaliyyət sahələrində korrupsiya imkanlarından
formalaşır. Bu təbəqə daha çox yuxarı orta təbəqə ilə "iş birliyində" olur. Bu
təbəqənin cəmiyyətin aşağı təbəqəsi ilə, xüsusilə muzdlu işçilərlə əlaqəsi xeyli
azdır. Bu təbəqə varlı təbəqənin daha geniş hissəsini, Azərbaycan ailələrinin
isə 2-3 faizini təşkil edir. Bu təbəqəyə varlı təbəqənin nəzarətində olan bütün
gəlir sahələrinin birbaşa icraçıları, həmçinin əhalinin daha geniş təbəqəsi ilə
əlaqəli olan dövlət qurumlarının nümayəndələri, bank və digər maliyyə
qurumlarının nümayəndələri, varlı təbəqənin nəzarətində olan biznes
strukturlarının və istehsal sahələrinin sahibləri və ya idarəçiləri daxildir. Bu
təbəqənin formalaşmasında da hakim ailənin birbaşa nəzarəti təmin edilib. Təhsil
və peşəkarlıq bu təbəqənin formalaşmasında da aparıcı deyil. Bu təbəqədə də
əsasən digər varlı təbəqələrdəki ailələrlə əqrabalıq, regionçuluq və şəxsi
etibar prinsipləri əsasında yaxınlığı olan ailələr toplaşır. Orta təbəqə
1) Yuxarı orta təbəqə və 2) aşağı orta təbəqəyə bölünür. Varlı
təbəqənin nəzarətində olan biznes strukturlarının idarəediciləri və ya sahibləri
yuxarı orta təbəqəyə daxildir. Xarici şirkətlərin menecerləri, orta
sahibkarlıqla məşğul olan insanlar da bu qrupdadır. Bu qrupun böyük əksəriyyəti
istehsal vasitələri üzərində mülkiyyət hüququna malikdirlər və Azərbaycanda
klassik mənada "kapitalistlər" rolunu bu sinif yerinə yetirir. Varlı təbəqələr
tərəfindən şəhərlərdə ticarət obyektlərinin və ya istehsal sahələrinin
yaradılması, kənd rayonlarında geniş torpaq sahələrinin əldə edilməsi və muzdlu
işçilərin idarəedilməsi bu qrupa həvalə edilir. Dövlət idarələri adından əhali
ilə birbaşa əlaqə saxlayan məmur kütləsi də bu qrupa daxildir. Əhalinin daha
geniş kütləsi ilə korrupsiya əlaqəsində olan "dövlət adamları" da bu
qrupdadırlar. Bu qrup Azərbaycan ailələrinin geniş bir təbəqəsini, təqribən
10-13 faizini faizini təşkil edir. Bu təbəqənin formalaşması varlı təbəqənin
birbaşa nəzarəti və köməyi ilə əqrəbalılıq, regionçuluq və şəxsi etibar əsasında
yaranır. Təhsil və peşəkarlıq bu təbəqənin formalaşmasında aparıcı olmasa da,
müəyyən rol oynayır. Varlı təbəqənin iqtisadi maraqlarının qorunması bu qrupun
formalaşmasında mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Aşağı orta təbəqəyə kiçik və
fərdi sahibkarlardan tutmuş büdcə idarələrindəki aşağı ranqlı məmurlara qədər
geniş əhali kütləsi daxildir. Bu təbəqəyə ali və orta məktəb müəllimləri, orta
təbəqəli tibb və bank işçiləri də daxildir. Xarici şirkətlərdə fəaliyyət
göstərən ixtisaslı fəhlələr və xidmətçilər də bu təbəqədədir. Bu təbəqənin
formalaşmasında təhsil və peşəkarlıq əsas rol oynasa da, onların əldə etdikləri
mövqelər mühüm rüşvət nöqtələridir və belə mövqelərin əldə edilməsi üçün yuxarı
orta təbəqənin və ya varlı təbəqənin himayəsinin olması çox hallarda lazım
gəlir. Bu təbəqə geniş spektrli ziyalı kütləsini də özündə birləşdirir və bütün
regionun nümayəndələrini əhatə edir. Bu təbəqəyə Azərbaycan ailələrinin təqribən
20-25 faizinin daxil olduğunu demək mümkündür. Bu təbəqə xarici ideoloji
təsirlərə daha həssasdır və cəmiyyətin siyasi aktiv zümrəsini təşkil edir. Belə
ki, Azərbaycan QHT-si, müxalifət media işçilərini və müxalifət siyasi
partiyaların rəhbər orqanlarının nümayəndələrini də əhatə edən bu qrup
cəmiyyətin ziyalı hissəsini təşkil etdiyindən, Qərb ölkələri tərəfindən
Azərbaycan hakimiyyətinə təsir vasitəsi kimi istifadə olunur. Bu təbəqə siyasi
müxalifətin potensial arxalana biləcəyi elektoratdır. Lakin indiki
ictimai-siyasi şəraitdə, onlar siyasi proseslərə o qədər də aktiv qoşulmurlar.
Belə ki, mövcud siyasi müxalifət əqrəbalılıq və regionçuluq əlaqələrindən daha
güclü olan aydın və iqtisadi cəhətdən cəlbedici mahiyyətli siyasi mübarizə
motivinə malik olmadığından, bu təbəqəni təşkilatlandırmağa müvəffəq ola bilmir.
Bu təbəqənin parçalanmasında Qərb ölkələrinin müvafiq qurumları da mühüm rol
oynayırlar. "Vətəndaş cəmiyyətinə dəstək" adı ilə bu təbəqənin siyasi
proseslərdən uzaqlaşdırılması və pərakəndə şəkildə idarə edilməsi Qərbin
Azərbaycandakı iqtisadi maraqlarına tamamilə uyğundur. Aşağı sosial təbəqə
1) işçi təbəqəyə və 2) yoxsul təbəqəyə bölünür. İşçi təbəqəyə
müxtəlif istehsal sahələrində, o cümlədən emal və hasilat sənayesində çalışan
orta ixtisaslı fəhlələr, tikinti və xidmət sahəsində çalışan insanlar, kiçik
torpaq sahəsinə malik olan kənd adamları, fərdi sahibkarlıqla məşğul olan
xidmətçilər və sair ailələr daxildir. Bu qrupda da bütün regionların
nümayəndələri toplaşıb. Regionlarda yaşayan insanların xeyli hissəsi muzdlu
fəhlələr kimi fəaliyyət göstərirlər. Bu təbəqə Azərbaycan ailələrinin 40-45
faizini təmsil edir. Rəsmi statistikaya görə, yoxsul təbəqə əhalinin 16
faizini təşkil edir. Əlbəttə, bu rəqəm regionlarda torpaq sahələrinə malik olan,
lakin ondan istifadə edə bilməyən insanları nəzərə almayıb. Belə insanları da
nəzərə alsaq, yoxsul ailələrin sayı xeyli çoxalar. Azərbaycan cəmiyyətində
sosial siniflərin mövcud təsnifatı mövcud siyasi mübarizənin yalnız siyasi
hakimiyyətə qarşı yönəldiyindən xəbər verir. Belə mübarizədə sosial sinifləri
səfərbər etmək daxili qüvvələrlə, o cümlədən mövcud müxalifətin gücü ilə mümkün
deyil. Daxili qüvvələri o vaxt səfərbər etmək olar ki, siyasi mübarizə kapitalın
hakimiyyətinə qarşı yönəlsin. Klassik mənada kapitalist münasibətlərinin hələ
Azərbaycanda formalaşmaması isə kapital hakimiyyətinə qarşı antaqonist sosial
sinfin olmaması səbəbindən müvəffəqiyyətli ola bilməz. Beləliklə, Azərbaycandakı
mövcud sosial təbəqələr arasında ciddi qarşıdurmanın olmaması siyasi mübarizənin
genişlənməsini və mövcud müxalif qüvvələrin qələbəsini istisna edir. Sosial
qrupların daha geniş təbəqəsini siyasi mübarizəyə cəlb etmək və siyasi cəhətdən
daha geniş kütləni maarifləndirmək məqsədilə müxalifətin aid olduğu sosial
qrupun sinfi mənafeyi yox, ümummilli mənafe siyasi mübarizənin motivinə
çevrilməlidir. Bu mənafelərdən ən əsası isə Azərbaycanın yeraltı sərvətlərinin
Qərb şirkətləri tərəfindən mənimsənilməsinə və regionun hərbiləşməsinə qarşı
mübarizə ola bilər.
Dizayn :Networkbil.net . 2009 FAKTXƏBƏR . Dərc olunan materilların mətninə görə, redaksiya heç bir məsuliyyət daşımır. Saytdakı materiallardan istifadə edərkən istinad zəruridir.
