"İnsan günah etmədiyi gün onun üçün bayram hesab olunur".

                                                                                      Həzrət Əli (ə)

 Təqvim ilində bayramlar ayı kimi məşur olan mart, novruz günlərini də özündə ehtiva etməklə fəxr duyur, sanki. Adından məlum olduğu ki, bütün həyata yeni can verən novruz insanları birliyə, barışa, sülhə, əmin-amanlığa və işgüzarlığa səsləyir. Onun hər adəti sevinc, ənənəsi isə yaşamaq həvəsi bəxş edir.

Novruz bayramı həm də özünəməxsus xüsusiyyətləri ilə fərqlənir. Bu bayram tarixi köklərlə bağlı olduğundan adət-ənənələrlə zəngindir. Novruzu başqa bayramlardan fərqləndirən, müxtəlif xörəklər və şirniyyatlarla bəzədilmiş ləziz süfrəsidir.

Bu yazıda novruz adət-ənənəsi və keçirilmə qaydaları haqqında danışmaq niyyətim yoxdur. Çünki, hamı çox yaxşı bilir ki, novruz bayramında hansı xörəklər bişirilir və hansı adətlərə əməl olunmalıdır. Daha yaxşı olar ki, bu bayramın tarixinə toxunaq və xüsusən son zamanlar novruzu dinlə bağlayanlara cavab verək.  

Novruz bayramı tarix boyu müxtəlif adlarla adlandırılsa da, onun əsas mahiyyəti, təravət, yenilik və ruzi-bərəkətdir. Eyni zamanda bu bayram şimal yarımkürəsində astronomik yazın başlandığı, gecə-gündüz bərabərliyi günündə (20-21 mart) keçirilir.                                                                                                               

Novruz bayramının mənşəyi, onunla bağlı əsatirlər və miflər qədimdir. Tədqiqatçılar bu bayramı ayr-ayrı tarixi və əfsanəvi şəxsiyyətlərin (Əfsanəvi İran şahları Kəyumərs (Avestada Qaye Mərdan) Cəmşid və başqaları) adı ilə bağlamağa çalışmışlar. Hətta bəziləri novruzun tarixini ilk insan yaranışına bağlayırlar.

Tarixi mənbələrdən bəlli olur ki, novruz bayramının heç də dinlə əlaqəsi yoxdur. Daha doğrusu, xalqın bayramla əlaqədar keçirdiyi mərasimlər heç bir dini əhkamlar ilə bağlı deyildir. Əksər xalqlar bahar bayramının əsl mahiyyətindən doğan bir sıra adət-ənənələri, oyunları indiyədək qoruyub, saxlamışlar. Bu bayramı dinləşdirmək bir növ bidət hesab oluna bilər. Birmənalı olaraq, deyə bilərik ki, novruz dini əsaslara köklənməyib. Amma onun əksər adətlərini din təqdir edir. Məsələn küsülülərin barışması, qohum-əqrəbanı ziyarət etmək, imkansızlara yardım, geniş süfrə açmaq və bu kimi ənənələr İslam dinində konkret olaraq göstərişdir. Bu baxımdan İslam bu bayramı qeyd etməyi yasaq etmir. Bundan əlavə ola bilsin ki, dində çox əhəmiyyətə malik olan tarixi hadisə bu günə təsadüf etsin. Əksər tarixçilər məhşur "Qədir-Xum" hadisəsinin məhz bu gündə baş verdiyini iddia edirlər. Elə ona görə də el arasında novruz bayramı, daha çox Həzrət Əlinin (ə) taxta çıxdığı gün kimi xarakterizə olunur. Bu kimi təsadüflər nəticəsində deyə bilmərik ki, novruz sırf dini bayramdır. Ümumi qaydada bu qənaətə gəlmək olar ki, din novruzun keçirilməsini yasaq eləmir. Dərin köklərə və insanların ata-baba adətlərinə bağlı olduğu üçün bəyənilmiş hesab edir. Yəni hər bir şəxs azad şəkildə bu günü bayram kimi qeyd edə bilər.

Daha yaxşı olar ki, yazının sonunda şəri baxımdan bu bayramın hökmünü əziz oxucuların diqqətinə çatdıraq. Belə ki, əksər İslam alimləri Novruz barədə sualları bu cür cavablandırırlar: "Novruz bayramının dini bayramlardan, yaxud şəri cəhətdən mübarək olan günlərdən olmasına dair mötəbər bir rəvayətin olmamasına baxmayaraq, o günü bayram keçirməyin, qohum-əqrəbanın görüşünə getməyin eybi yoxdur, hətta sileyi-rəhm hesabından bəyənilən bir işdir".

 "Novruz bayramı və onun əməllərinin fəziləti barəsində nəql olunan sözlər düzgündürmü? Bu əməllərin (namaz, dua və s.) rəvayətlərdə gəlməsi qəsdi ilə yerinə yetirilməsi düzgündürmü" - sualına isə alimlər belə cavablandırır: "Bu əməlləri rəvayətlərdə gəlməsi qəsdi ilə yerinə yetirmək məhəlli-işkaldır, amma onları rəca və bəyənilən iş olması ümidilə yerinə yetirməyin işkalı yoxdur".

 Bayramınız mübarək əziz müsəlmanlar!