Hal-hazırda dünyanın hər bir inkişaf etmiş
ölkəsində universitetlər və xüsusi tədris müəssisələrində hazırlıq keçmiş
sosial işçilər fəaliyyət göstərir. Sosial işçilər sosial planda müdafiə
edilməmiş təbəqələrə (ahıllar, əlillər, ailə mühitindən məhrum olmuş uşaqlar,
QİÇS-ə yoluxmuşlar, qanunla münaqişədə olan insanlar, risk qruplarına aid digər
şəxslər) həm bilavasitə yardım edərək onların qarşılaşdıqları problemlərin
qarşısını almağa çalışır, həm də bu təbəqələrin maraqlarının təmin edilməsinə
və hüquqlarının müdafiə edilməsinə yönəlmiş qanunverici aktların və dövlət
proqramlarının hazırlanmasında yaxından iştirak edirlər. Məlum olduğu kimi,
sosial iş peşəsi, eyni zamanda həm fərd, həm də onu əhatə edən ətraf mühitə
təsir etməklə insanların, qrupların və icmaların sosial fəaliyyətini artırmağa
çalışır.
Ötən əsrin 80-ci illərinin sonu 90-cı illərin
əvvəllərində, yəni SSRİ-nin dağılması və Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin başladığı
zaman cəmiyyətdə baş verən dəyişikliklər, bazar iqtisadiyyatına keçid, sosial
münasibətlərin əsaslı şəkildə dəyişilməsi və s. bu kimi proseslər zəminində
cəmiyyətdə sosial münaqişələr, sosial-psixoloji depresiya təhlükəsi artdı. Eyni
zamanda ölkədə qaçqın və məcburi köçkünlər, valideyn himayəsindən məhrum olmuş
uşaqlar, işsizlər, əlillər və yaşlıların problemləri xüsusi aktuallıq təşkil
etməyə başladı. Bütün bu proseslər ölkəmizdə sosial işçilərin hazırlanması
prosesini zəruri etdi. Bəs sosial iş nədir? Digər elm sahələrindən fərqli
olaraq, sosial iş üçün tərif və izah vermək o qədər də asan məsələ deyil.
Onların bəziləri fərdlər və ailələr, digərləri isə kiçik qruplar, təşkilatlar
və icmalarla işləyir. Bəziləri ancaq uşaqlar, bəziləri isə yaşlılarla çalışır.
Ümumilikdə bu fəailiyyət sahəsinə tərif vermək istəsək, o halda belə bir tərif
almış olarıq. Sosial işin əsas məqsədi insanların, xüsusilə əhalinin
aztəminatlı, zəif və yoxsul təbəqələrinin, köməyə ehtiyacı olan adamların ən
vacib ehtiyaclarını təmin edilməsinə köməkçi olmaq və onların rifah halını
yaxşılaşdırmaqdır.
Sosial işin çalışdığı qruplar arasında ahıllar
xüsusi çəkiyə malikdir. Azərbaycan Respublikasında son 10 ildə vətəndaşların
sosial vəziyyətinin yaxşılaşdırılması, sosial müdafiə sisteminin, o cümlədən
ahılların sosial müdafiəsinin təkmilləşdirilməsi, bu sahədə mövcud olan
qanunvericiliyin beynəlxalq normalara uyğunlaşdırılması istiqamətində müəyyən
işlər görülmüşdür.
Bəs ahıl kimə deyilir? Ahıllara
sosial xidmət haqqında Azərbaycan
Respublikasının qanunu yaşı 70-ə çatmış Azərbaycan Respublikası vətəndaşı,
habelə Azərbaycan Respublikasında daimi yaşayan əcnəbi və vətəndaşlığı olmayan
şəxs ahıl sayılır. Həyata keçirilən tədbirlərin əhəmiyyətini, ahılların
hüquqlarının qorunması və sosial müdafiəsinin aktuallığını dünya ölkələrinin
bir çoxunda olduğu kimi, ölkəmizdə də müşahidə olunan əhalinin qocalma prosesi
şərtləndirir. Əhalinin yaş strukturunda uşaqların xüsusi çəkisinin aşağı
düşməsi və ahıl vətəndaşların sayının əmək qabiliyyətli yaşda olanlara nisbətən
daha intensiv artması əmək bazarının formalaşmasında, həmçinin, sosial təminat
sisteminin səmərəli işləməsində bir sıra çətinliklərə gətirib çıxarır. Keçid
dövrünün sosial-iqtisadi problemləri ilə bağlı kənd yerlərindən şəhərlərə və
ölkədən kənara miqrasiya da respublikada əhalinin qocalma prosesinə böyük təsir
göstərmişdir. Təsadüfi deyildir ki, kəndlərdə ahılların və xüsusilə də ahıl
qadınların xüsusi çəkisi artmışdır. Azərbaycan torpaqlarının 20 faizinin
Ermənistan tərəfindən işğalı nəticəsində bir milyonadək insan qaçqın və məcburi
köçkün həyatı yaşamağa məcbur olmuşdur. Bu kontingent arasında ən çətin
vəziyyətdə olan məhz ahıl şəxslərdir.
Qocalmanın ritmi ahıl adamların (bir qayda olaraq
təqaüdçülərin) həyat tərzindən, onların ailədə vəziyyətindən, həyat
səviyyəsindən, əmək şəraitindən, sosial və psixoloji amillərdən əhəmiyyətli
dərəcədə asılıdır. Ahıl adamalar arasında ən müxtəlif qruplar ayırd edilir:
gümrah, fiziki cəhətdən sağlam olanlar, xəstlələr, ailədə yaşayanlar, tənhalar,
təqaüdə çıxmaqdan razı qalanlar, işdən yorulsalar da, hələ də işləyənlər,
bədbəxtlər, həyatdan əlini üzmüşlər, az hərəkətli olanlar, evdə oturmağı
sevənlər, öz asudə vaxtını intensiv, rəngarəng (qonaq gedir, klublarda olur və
s) keçirənlər. Ahıl adamlarla işləmək üçün onların sosial vəziyyətini (indi və
keçmişdə), psixikasının xüsusiyyətlərini, maddi və mənəvi tələbatlarını bilmək
və bu işdə elmə, sosioloji, sosial psixoloji, sosial-iqtisadi və digər tədqiqat
növlərinə əsaslanmaq lazımdır.
Ahıllar maddi-iqtisadi yardım ilə yanaşı
sosial-psixoloji yardıma ehtiyaclıdırlar. Bu təbəqə ilə iş aparan müxtəlif
internat və ahıl evlərinin şəxsi personalı və xüsusi sosial işçilərdən ən yaxşı
psixoloji hazırlıq tələb edir. Belə bir qrup insanlarla praktiki sosial işdə
önəmli yeri bu insanların sosia-psixoloji və şəxsi xüsusiyyətlərinin başa
düşülməsidir. Sosial işçilər nəzərə almalıdır ki, qoca yaşlarında ahıl
insanlarda "yara"lar əmələ gəlir.
Ahılların psixoloji
dəyişikliklərinə aiddir:
- Ahıl insanlarda yaşayış tonu enir
- Bu periodu yaşayan insanlara pessimistik fikrlər
hakim kəsilir
Belə anlarda insanların tempramenti, xarakteri və
psixikası xüsusi rol oynayır. Özünüanalizə meyilli olan insanlar psixoloji
dəyişiklikləri daha çətin keçirir. Özünəqapanma çox vaxt xəstəliyə səbəb olur. Psixoloji,
orqanik və funksional dəyişikliyin fonunda yaşlı insanların psixoloji və mənəvi
xasiyyətinin formalaşmasında da mənfi hallar, dəyişikliklər baş verir (qənaətçilik
simicliyə, etibarsızlıq şübhəyə çevrilir).Aparılan
müşahidələr nəticəsində məlum olmuşdur ki, öz özlüyündə ev şəraitindən stasionar
mərkəzlərə (qocalar evi) yerləşdirilən insanlada dezadaptasiya halları baş
verir (dezadaptasiya 43,5 % insanda müşahidə olunur). Əksəriyyət bu gedişi son
mənzilə gediş kimi qiymətləndirir.
İnsanların ahıllar qrupuna keçməsi onun cəmiyyətlə
qarşılıqlı münasibətlərini, həyatın məqsədi və mənası, xeyirxahlıq və
xoşbəxtlik və s. kimi dəyər-normativ anlayışlarını köklü şəkildə dəyişir.
Xarici ölkələrdə sosial iş praktikası göstərir ki,
ahıl adamların (hər halda onların əksəriyyətinin) həyatında din böyük əhəmiyyətə
malik olur. Burada səbəblər müxətlif olur. Birincisi, bir çox ölkələrdə
əhalinin xeyli hissəsi dinə inanan olur. İkincisi, ahıl adamlar tez-tez
özlərinə sual verirlər: Sonralar, ölümdən sonra nə olacaq? Üçüncüsü, ahıl
adamların çoxu üçün (bir çox ölkələrdə) din sabit vəziyyətin özünəməxsus
əsasları olur. Bu cəmiyyətin inkişafının böhran dövrlərində olduqca vacibdir.
Təsadüfü deyil ki, bizim ölkədə 90-cı illərdən başlayaraq dinə meyl müşahidə
edilir. Ahıl adamlarla iş zamanı bu hökmən nəzərə alınmalıdır. Dini mənbələrdə
də ahılların dünyadan sonrakı vəziyyəti barədə bir sıra ibrətamiz söhbətlər yer
almışdır. Beləki, buyrulur ki, "Allah-taala 80
yaşlı qocaya əzab verməyə utanar. Qiyamət günü qocaya əməl naməsi veriləndə və
onun günahları insanlara aşkarlananda bu hal o vaxtadək davam edər ki, həmin
qoca Allaha üz tutub deyər:-Pərvərdigara, məni od-alova doğru qaytarırsan? Allah-taala buyarar: -Ey
yaşı ötmüş pir! Mən sənə əzab verməyə utanıram. Axı sən dünyada olarkən mənə
ibadət etmisən! - sonra əmr edər - "Bu bəndəmi behiştə aparın!".
Hazırda ahıllar ilə bağlı dövlətimiz tərəfindən bir
neçə qanun və proqramlar qəbul edilmişdir ki, bunlar ahıl şəxslərin sosial və
pensiya şəraitinin yaxşılaşdırılmasına xidmət edir. Bura
"Əmək pensiyaları haqqında" Azərbaycan Respublikasının Qanununu, Ahıl
vətəndaşların sosial müdafiəsinin gücləndirilməsi üzrə Dövlət Qanununu,
Ahıllara sosial xidmət haqqında qanunu əlavə etmək olar. Eyni zamanda BMT-nin Baş Assambleyasının
əhalinin qocalması problemləri üzrə Beynəlxalq Fəaliyyət Planı (Madrid, 12
aprel 2002-ci il) qəbul
edilmişdir.
Təqaüdə çıxmaq keçmişdə əmək fəaliyyəti yüksək
qiymətləndirilən, indi isə (məsələn, hazırki Rusiya şəraitində) lazımsız,
faydasız sayılan adamlar tərəfindən daha ağır qavranılır. Praktika göstərir ki,
əmək fəaliyyətindən ayrılmaq(indi isə
bu, çoxsaylı işsizlər ordusuna da aiddir) bir sıra hallarda insanların
sağlamlıq vəziyyətinə, həyat tonusuna, pxsikasına mənfi təsir göstərir. Bu da
təbiidir, belə ki, əmək (əlbəttə, qüvvəsi çatan qədər) uzunömürlüyün mənbəyi
olub, yaxşı sağlamlığın qorunub saxlanmasının mühüm şərtidir.
Ahıl adamlara sosial xidmətin göstərilməsi və
təminatı təqaüd və müxtəlif müavinətləri; çox qocalmış adamların və əlillərin
əhalinin sosial müdafiəsi orqanlarının xüsusi müəssisələrində saxlanması və
onlara qulluq edilməsini, protezləşdirməni, əlillərə imtiyazları, evsizlərə
köməyin göstərilməsini nəzərdə tutur.
Ahıl adamlar üzərində himayədarlıq ümumilikdə
sosial işin əsas istiqamətlərindən biridir. Himayədarlıq vətəndaşların şəxsi və
mülkiyyət hüququ və mənafelərini müdafiənin hüquqi forması kimi başa düşülür.
Hazırkı dövrdə internat-evləri hərəkət etmək qabiliyyətini təmamilə itirmiş və
daimi qulluq tələb edən adamlar daha çox qəbul olunur. Sosioloji tədqiqatların
nəticələrinə görə, ahıl adamların belə müəssisələrə düşməsinin ən geniş
yayılmış səbəbləri bunlardır: tənhalıq (48,8%), sağlamlıq vəziyyətinin
qeyri-qənaətbəxş olması (30%), ailədə münaqişəli şərait və qohumların təşəbbüsü
(19%). İnternat evlərindəki ahıllar ilə iş aparan sosial işçilərin ən əsas
vəzifələri aşağıdakılardır:
- Lider xüsusiyyətlərinə malik insanları bir otaqda
yerləşdirməkdən çəkinmək
- Daha sağlam şəxslərlə daha xəstələri bir otaqda cəm
etmək
Ancaq şükrlər olsun ki, bizim respublikamızda
ahılların internat evlərinə yerləşməsi kütləvi hal almamışdır. Burada ilk
növbədə xalqın milli, mənəvi dəyərləri öz rolunu oynayır. Beləki, ataya, anaya,
qaynataya, qaynanaya hörmət bizim xalqın hər bir övladının qanındadır. Bundan
əlavə əhalinin yaşam tərzinin normal olması bu kim halların genişlənməsinin
qarşısını alır.
