İlk olaraq dilemma aksiyaları barədə bir neçə kəlmə. Dilemma aksiyaları qarşındakı rəqibi-oponenti ikitirəlik qarşısında qoymağı hədəfə alır. Bu aksiya növü digər aksiyalardan bir neçə xüsusiyyətinə görə seçilir: a) aksiya qeyri zorakı yolla həyata keçirilir, b) aksiya iştirakçılarından bir neçəsini qurban vermək ilə (tutulmaq, döyülmək və s) ümümi ictimai fikri əsas məqsədə yönəltməyə nail olur. Dilemma aksiyalarının strukturuna nəzər yetirdikdə, ilk olaraq qeyri-zorakı metod ilə qarşı tərəfi çıxılmaz vəziyyətdə qoymağın əsas prinsip olduğu açıq sezilir. Dilemma aksiyaları rəqibi elə vəziyyətdə qoyur ki, bu vəziyyətdə aksiya iştirakçılarına qarşı hər hansısa bir addım atmaq onun özünün çətin vəziyyətdə qalmasına səbəb olur.
Dilemma aksiya nəzəriyyəçiləri hesab edir ki, bu aksiya növünə ən gözəl və klassik nümunə Hindistanda baş vermişdir. Beləki, Hindistan azadlıq hərəkatının başçısı Mahatma Qandini dilemma aksiyalarının əsasını qoyan ilk insan hesab edirlər. 1930-cu ildə Hindistanda keçirilmiş Duz aksiyasını onlar ilk və ən gözəl dilemma aksiya növü hesab edirlər. Həmən zamanlar İngiltərə Hindistanda müstəmləkəçilik edirdi və hətta duzu belə ingilislərdən başqa heç kəs sərbəst çıxarda bilməzdi. Duza nəzarətlə hindlilərdən külli miqdarda vergi əldə etməklə müstəmləkəçilər bütövlükdə istehsalatı monopolya altında saxlayırdılar. Qandi Hindistanda duz aksiyasını başlayanda İngilis müstəmləkəçilərini dilemma qarşısında qoymuşdu. O, bütün insanları (yaşlı, cavan, müsəlman, hindli, əlil və tipik) duz qanunlarına qarşı çıxmağa və hind okenına doğru hərəkət etməyə səsləyirdi. Hətta qolu çomağlı əlil insanlar həmən vaxtlar çomağlarını belə kənara qoymaqla aksiyanın zorakılığdan təmami ilə uzaq olduğunu ortalığa qoymuş oldular. Belə olan halda, sadəcə dəniz sahillərinə doğru hərəkət edən insanları tutmaqla müstəmləkəçi rejimin polis qüvvələri özlərini pis vəziyyətdə qoymuş olardılar. Çünki, insanların sadəcə yol getməsi və zorakılıqdan uzaq şəkildə okean sahillərindən ən adi qida ehtiyacı olan duzu çıxarmasına qarşı hər hansı bir addım atması onların vəziyyətlərinə zərbə vurar, aksiya iştirakçılarını qəhrəmana çevirərdi. Beləliklə Hindistan Qandinin qeyri zorakı mübarizə yolu ilə 1947-cı ildə azadlıq əldə etdi. Qeyri zorakı metoda və dilemma aksiyaları ilə mübarizə aparıb rejimlərini dəyişən və Mahatma Qandi mübarizəsindən ilham alan başqa aksiyalar da olmuşdur ki, onlar müasir dövrə təsadüf edir. Bunlara aşağıdakıları aid edə bilərik:
- 2000-ci ildə Serbiyada Miloşeviç hakimiyyətinə qarşı Otpor hərəkatı uzun sürən mübarizədən sonra nəticəyə nail olmuş və rejimi qeyri-zorakı yolla dəyişmişlər;
- 2003-cü ildə Gürcüstanda Şevarnadze hakimiyyətinə qarşı bir illik mübarizədən sonra KMARA hərəkatı qələbə əldə etmiş və rejim dəyişilmişdir;
- 2004-ci ildə Ukraynada eyni ssenari ilə OPOR hərəkatı qalibiyyət əldə etmişdir;
Əgər xatirinizdədirsə, hər üç hərəkatın oxşar simvolları gül olmuşdur (qərənfil, qızılgül və s). Bu hərəkat tərəfdarları mövcud rejimlərə qarşı tank və tüfəng ilə yox, sadəcə gül ilə çıxmışdılar.
Beləliklə, geniş tarixi araşdırmalara ehtiyac duymadan kəsinliklə demək olar ki, dilemma aksiyasının keçirildiyi ilk məkan Kərbəla çölü olmuşdur. İmam Hüseyn (ə) isə dilemma aksiyası ilə o vaxtki Yezid rejimini, polisi dilemma qarşısında qoyan ilk kişi olmuşdur. Heç təsadüfü deyil ki, qeyri zorakı yolla zorakılığa qarşı mübarizə aparan və dilemma aksiyalarının yaradıcısı kimi tanınan Mahatma Qandi belə söyləmişdir: "Mən İmam Hüseynin (ə), İslamın o böyük şəhidinin həyatını diqqətlə oxumuşam və kifayət qədər Kərbəla tarixinin səhifələrinə diqqət yetirmişəm. Mənə aydın olub ki, əgər Hindistan azad bir ölkə olmaq istəyirsə, gərək İmam Hüseyndən (ə) örnək alıb, onun yolu ilə getsin." Bu Qandinin öz hərəkatının hardan ilham aldığı haqda söylədiyi açıq və net fikrdir. Ancaq maraqlısı budur ki, dünyada qeyri zorakı metodun təbliği ilə məşğul olan CANVAS təşkilatı bunu görməməzlikdən gəlib. Bu da təbiidir, çünki, qərbdə belə firk təbliğ olunur ki, İslam köləlik tərəfdarıdır və hər cür rejimə qarşı itaət olunmalıdır. İstər rejim demokratik olsun, istər anti-demokratik. Halbuki, bu fikrlər təmami ilə İslam prinsiplərindən uzaqdır və dezinformasiyadan başqa bir şey deyil.
Bir az da İmam Hüseynin (ə) Kərbəla dilemması haqda
Mən heç bir zaman Kərbəla çölündə baş verən məsələlərə şərh vermək cəsarətində olmamışam. Sadəcə bu yazıda qısaca olaraq Kərbəla dilemmasına aid bir neçə məqamlara toxunmaq istərdim. Əvvəla tarix də yazır ki, Kərbalada ilk olaraq ox axan tərəf İmam Hüseyn (ə), yox, Yezid rejiminin tərəfdarı Ömər Səd olmuşdur. Tarix belə yazır ki, aksiya iştirakçılarına qarşı ilk oxu atdıqdan sonra Ömər belə demişdir "ey camaat! Əmirin yanında şahidlik edərsiz ki, İmam Hüseynin (ə) xeyməsinə tərəf ilk ox atan mən oldum". İmam (ə) təmami ilə zorakılıqdan uzaq şəkildə zorakılığa qarşı bayraq qaldırdı. İmam (ə) Kərbəlaya gül ilə gəlmişdi. İmam Hüseynin (ə) əhli beyti onun gülü idi. Altı aylıq Əli Əsğər bir gül idi ki, İmam ilk olaraq düşmənə o gülü göstərdi. Əli Əsğər gülünə qarşı isə rejim ox ilə cavab verdi. Bu vəziyyət artıq Yezid rejimini dilemma qarşısında qoymaq idi. Əli Əsğərə deyən o oxlar tezliklə Əməvi rejimini devrilməsinə səbəb olacaqdı. İmam (ə) Kərbəla hərəkatında çox incə və insanlara təsir edəcək şüarlarla gəlmişdi. Həmən şüarlara misal olaraq: "Ölüm alçaqlıqdan yaxşıdır", "Zinakar oğlu zinakar iki şey təklif etdi: İti qılıncları və zilləti. Zillət bizdən uzaqdır", "Biz hara, zəlilliyə boyun əymək hara", "Bu yaşayış mənə ar gəlir ki, azad olum, amma qul kimi yaşayım" və s.
Bu da Kərbəla və Aşura hərəkatına bir dilemma nöqtəyi nəzərindən qısa bir baxış. Aşura dilemması haqda geniş məlumat əldə etmək istəyənlər doktor Mürtəza Mütəhərrinin 3 cildlik "Həmaseyi Hüseyn" kitabına müraciət edə bilərlər. Sonda bir daha qeyd etmək istərdim ki, qeyri-zorakı yolla zorakılığa qarşı mübarizə aparmaq mədəniyyətinin İslamdan qaynaqlandığını aşkar etmək üçün heç də bütün tarixi kitabları vərəqləmək lazım deyil. Bu kor-kor, gör-gör məsəli kimi açıq və aydındır.
