İslam baxımından şeytanın mahiyyəti

Şeytan sözünün hərfi mənası

Şeytan sözü, qaynaq etibarilə Ərəbcədir. Bəzi dilçilər, sözün sonundakı "n" hərfini sözün əslindən qəbul edərək, "ş-t-n" kökündən törədiyini söyləyirlər. Buna görə məna; "Uzaq oldu, uzaqlaşdı" olur. Şeytan da haqdan və rəhmətdən uzaq olduğundan bu mənanın ona münasib olduğunu iddia edirlər. Bu cür düşünənlər şeytan sözünün cəm formasının şəyatin olduğunu göstərirlər. Sözün kökü haqqındakı ikinci görüşə görə  "n"  hərfi artıqdır və bu söz  "ş-v-t"  kökündən yaranmışdır. Bu halda sözün mənası "Yandı, həlak oldu"  olur. Şeytan saf oddan yaradıldığı üçün bu məna ona uyğun görülmüşdür.

Şeytan sözü, Qurani Kərimdə 70 dəfə tək, 18 dəfə də cəm olaraq keçməktədir.

Şeytanın yaradılışı

Sadəcə şeytanın deyil, ətrafımızda müşahidə etdiyimiz hər şeyin bir yaradılış hikməti vardır. Varlıq aləmində heç bir şey lüzumsuz deyil. Şeytan insandan əvvəl Allah tərəfindən oddan yaradılmışdır. O, Adəmin torpaqdan, özünün isə oddan yaradıldığını irəli sürərək ondan üstün olduğunu bildirmiş, Adəmə səcdə etməkdən imtina etmiş, Allahın lənətinə gəlmiş kafirlərdən olmuşdur. O, hər iki maddənin yaradıcısının Allah olduğunu etiraf etməsinə baxmayaraq, maddələrdən birini digərindən üstün tutmuşdur.

Şeytanın yaradılmasında bir çox fayda və hikmətlər vardır:

1. Şeytanın insana hər zaman pislik etməsi, onun mənfi bir obraz kimi canlanmasına səbəb olur. Şeytanın yaradılış hikmətlərindən birincisi, insanın şeytanın şərindən qorunmaq üçün özünü hər zaman kontrolda saxlamasıdır. Buna görə də şeytan insanın dünyada daha diqqətli və daha təmkinli bir həyat sürməsinə səbəb olmaqdadır.

2. Dünya bir imtahan yeridir. Allah insanları sınamaq, onların hansının daha yaxşı olduğunu göstərmək üçün ölümü və həyatı yaratmışdır. Yaxşı ilə pisi, xeyirlə şəri ayırmaq üçün isə şeytanı yaratmışdır. Şeytanın yaradılışının müsbət səbəblərindən biri,  insanın hər zaman xeyirli işlər görməsi, pislik etməməsi, Allaha daha yaxın olmasına şərait yaradır.

3. Şeytanın yaradılmasının başqa bir hikməti də, insanın Allaha daha yaxın olmasıdır. İnsan şeytanın törətdiyi pislikləri gördükdən sonra Allaha yaxınlığı bir addım da artır. İnsanoğlu ən yüksək insanlıq dərəcəsini bu əzəli düşməninə qarşı verdiyi mücadilə ilə əldə edə biləcəkdir.

Şeytanın mələk və insanla münasibəti

Şeytanın mələklə münasibəti

Mələklərə də şeytan kimi Adəmə səcdə etmək əmr olunmuşdur və onlar dərhal o əmri yerinə yetirmişdilər. Onlar, Allahın buyurduqlarını dərhal yerinə yetirir, hər əmri bir ibadət kimi edirlər. Mələklərin hamısı istisnasız səcdə etdiklərinə görə, Allah şəri və çirkinliyi özünün stimulu hesab edən şeytanı yaratdı. Şeytanın vəziyyəti mələklərdən istisna edilmiş və ayrıca bəyan olunmuşdur. Şeytan cinlərdən idi, min illər boyu mələklərin arasında yaşayırdı. Bundan başqa  "hamısı səcdə etdilər" (Bəqərə2/34) ayəsinə o da daxildir. Lakin şeytan səcdə etmədiyindən təfsirçilər onu bu ayəyə daxil etməyiblər. Yalnız şeytan xaric, bütün mələklər Allaha səcdə etdilər buyurulmuşdur.

Şeytanı bəzən mələk hesab edirlər. Mələklər nurdan, cinlər isə tüstüsüz oddan yaradılmışdır. "Hər şeyin yaradıcısı insanlardan əvvəl cinləri tüstüsüz oddan yaratmışdır. Mələklər isə nurdan yaradılmışdır"( Rəhman 55/14-15).

Bu ayədən məlum olur ki, şeytan cin qrupuna aiddir. Mələklər və cinlər ayrı-ayrı varlıqlardır. Allah Rəsulu; "Mələklər nurdan, cinlər də dumansız bir oddan yaradıldı" bildirərək onlar arasında olan fərqi izah edib.

Şeytanın insanla münasibəti

Quran, Allah tərəfindən insanlara göndərilmiş bir öyüt, maddi-mənəvi rahatsızlıqlara şəfa, inanc sahiblərinə bir yol göstəricisi və rəhmətdir. Allahın kitabı insanlara nəsihət edər, müjdələr verər, müxtəlif təhlükələrə qarşı onları xəbərdar edər. Quran insan üzərində dayanır. Onun birinci məsələsi insandır. O, insanın dünyada və axirətdə xoşbəxt olmasını istəyir. Buna görə də ona özü üçün ən faydalı olan yolu göstərir. "Həqiqətən Quran insanı ən doğru yola yönəldir. Və yaxşı işlər görən möminlərə, özləri üçün böyük bir fayda olduğunu müjdələyir"( İsra 17/9-10)

Allah insanı vahid bir şəkildə yaratmışdır. Bəşəriyyətin yarandığı gündən bu günə qədər, insanla şeytan arasında müəyyən münasibətlər olmuşdur. Bəzən bu münasibətlər müharibəyə çevrilmişdir. Bu anda insan öz nəfsinə qalib gəlməklə şeytana da qalib gəlir. Şeytan hər zaman insanı izləyir, onu mənfi işlər görməyə vadar edir. Onu Allaha qarşı yönəldir. Lakin hər bir insanın qəlbində mərhəmət, sevgi, yaxşılıq duyğuları vardır ki, bu duyğularla insan Allaha yaxınlaşıb, şeytandan uzaqlaşa bilər. Şeytanın ən böyük hədəfi insandır. İnsan, şeytanın edəbilməyəcəyi işləri görə bilər. Şeytan bütün mənfi işləri insanların əli ilə görür və onları Allah qarşısında cavabdeh edir.

Nəfs-şeytan münasibəti

Nəfsin mənası

İnsanda vicdan, idrak, şüur, hiss və ağıl kimi xüsuiyyətlərindən əlavə qəzəb, şəhvət, cəsarət kimi xüsusiyyətləri də vardır. Bütün bunların adı nəfsdir.

Nəfs sözü ruh mənasının yanında; cəsarət, göz, iradə, əzəmət, izzət, bir şeyin əsli, həqiqəti kimi mənaları verir. Nəfs ilə ruhu bir-birindən fərqli şərh edənlər də olmuşdur. Onlara görə nəfs, insanın bədəninə yerləşdirilən mənfi xarakterlərin bütünüdür.

Aləmdə şeytanın-mələyin, cənnətin-cəhənnəmin olub amma görülə bilməmələri kimi nəfs və ruhun hər ikisi də bədənə tökülmüş cövhərlər olub, gözlə görünmürlər. Gözün görmə, qulağın eşitmə və dilin dadma mərkəzi olmalarına bənzər şəkildə, nəfs şərin, ruh da xeyrin mərkəzidir. Mütləq mənada nəfs, insanı pisliyə sövq edən, şeytan ilə eyni kateqoriyada olan xüsusiyyətdir.

"And olsun nəfsi yaradana, sonra da ona günahlardan və pis əməllərdən çəkinməsini (xeyir və şəri) öyrədənə ki, nəfsini təmizləyən mütləq nicat tapacaqdır! Onu (günha) batıran isə əlbəttə ziyana uğrayacaqdır".(Şəms 91/7-10)                                               

Hz.Peyğəmbər bu ayəni oxuyan zaman belə dua etmişdi: "Allahım nəfsimə təqva duyğusunu ver, onu qəflət və üsyandan təmizlə, onu təmizləyənlərin ən xeyirlisi sənsən".

 İnsanın üzərinə düşən ən böyük öhdəliklərdən biri, öz nəfsini pisliklərdən və çirkinliklərdən təmizləyib, onu həyat səviyyəsinə yüksəltməkdir. Nəfsi təmizləmə deyilincə bunlar ağla gəlir:

a) Onu kirlətəcək küfür, cəhalət, əks inanclar və yanlış xarakterlərdən təmizləmək.

b) Onu iman, elm, irfan, yaxşı və gözəl əxlaq kimi xüsusiyyətlərlə tərbiyə edərək, yüksək səviyyəyə çatdırmaqdır.

c) Nəfsin təmizliyini iddia etmək və onu öymək nəfsin təmizlənməsinə maneə törədir. Heç bir insanın bu mənada nəfsini açığa çıxartmağa haqqı yoxdur.

"Özünüzü təmizə çıxartmayın .O, Allahdan qorxub, pis əməllərdən çəkinənin kim olduğunu ən gözəl biləndir!"(Nəcm 53/32.)  ayəsindəki tərif qadağası da bu mənadadır.( Nəcm 53/32)

Nəfsin mərtəbələri

Nəfsi üç, dörd hətta yeddiyə qədər kateqoriyaya bölənlər olmuşdur. Allah Təala Qurani Kərimdə nəfsi üç mərtəbədə göstərir:

a) Nəfsi əmmarə.    

Bu sinifləmədə ilk sıra nəfsi əmmarəyə aiddir. Davamlı olaraq əmrlər verən nəfs mənasında işlənir. Nəfsi əmmarə hər zaman şəhvət və ləzzət adında nə varsa, bunların hamısın dadır. Bədənə aid şiddətli arzuları yönəldən odur. Nəfsi əmmarəni kontrol altına almaq, qarşısını kəsmək mümkündür. Amma bu cövhər öz etibarilə heç bir zaman yox olmayacaqdır. Nəfs ilə mübarizə, onun özünü yox etmək üçün deyil, ona aid mənfi xüsusiyyətləri ortadan qaldırmaq üçün mövcuddur.( Nəcm 53/32)

a) Nəfsi Ləvvamə.                                      

Bu mərtəbə, əvvəlkinə nəzərən daha şəffaf olsa da, yenə də tam olaraq saflaşıb təbii duruluğa çatmamış, izləri hələ silinməmiş, bəzi şübhə, qorxu və xəyallar yox olmuşdur.

b) Nəfsi Mutməinnə.

Alması gərəkən məsafəni almış, sükunətə çatmış, sakitliyə qovuşmuş, Allahın əmr və qadağalarına könüldən təslim olmuş, inanılması gərəkən həqiqiətlərə inanıb bağlanmış, həqiqi xoşbəxtliyə çatmış nəfs Nəfsi Mutməinnə adlanır.

3) Nəfs ilə şeytan arasındakı fərqlər.                                                    

a. Şeytanın əzəli bir varlığı vardır. O, Allahın əmrinə qarşı gəlmiş, bəşəriyyətin əbədi düşməni olduğunu and içərək, elan etmişdir.

Nəfs insanla əlaqəlidir. O, ruh, ağıl, bədən və digər üzvlər kimi insanın bir parçasıdır.

b. Şeytan Adəmdən əvvəl yaradılmış, maddəsi oddan, cin qrupuna məxsus bir varlıqdır. Özü tək olub, insanlardan və cinlərdən köməkçiləri vardır.

Nəfsin başlanğıc və sonu insana bağlıdır.

c. Şeytan, insana olan düşmənliyini hər zaman davam etdirmişdir. Zərərvermədə hər zaman lider olmuşdur.

Nəfsi Əmmarə müəyyən qədər insanı pisliyə sürükləsə də, nəfsi mutməinnə insanı yaxşılığa doğru aparır.

d. Şeytan bütün insanlarla eyni vaxtda məşğul olur. Onların hər birini ayrılıqda mənfi işlər görməyə çağırır.

Nəfs isə özünün hakim olduğu insanla çalışır. Hər bir insanın başqa oxşar olmayan nəfsi vardır.

e. Şeytan Allahın əmrini rədd edib küfrə düştüyünə görə, əbədi olaraq cəhənnəmdə qalacaqdır.

Nəfs isə Allaha itaət edib, etməməsinə görə sorğu-sual olunacaq, buna qarşılıq olaraq münasibət görəcəkdir.

f. Şeytan əsasən insanı xaricdən öz təsiri altına alır, onu günaha çəkməyə çalışır.

Nəfs isə özündə olan inad, qısqanclıq, kin, nifrət kimi xarakterləri işlədərək, daxildən zərər verir.(davamı var)