Qarabağın taleyi ilə bağlı 1994-cü ildən aparılan müxtəlif səviyyəli danışıqlar hələ ki, bir nəticə vermir. Zaman ötdükcə isə, həmin danışıqlar əhəmiyyətini itirir və yalnız "danışmaq xatirinə danışıq" mahiyyəti kəsb edir. Qətiyyətlə demək olar ki, bu gün Azərbaycanda çox az adam onun prespektivinə, milli və dövlətçilik maraqlarımıza uyğun sonunclanacağına inanır. Çünki həm zaman faktoru, həm də siyasi proseslərin xarakteri münaqişənin ədalətli həllinə olan inamı sarsıtmaqdadır. Bu yaxınlarda imzalanan "Moskva bəyannaməsi" sülh danışıqlarında irəliyə doğru atılmış addım kimi təbliğ olunsa da, əslində, bu sənəd özündə münaqişəninin həlli mexanizmini əks etdirmir.

Azərbaycan tərəfinin danışıqlar prosesində münaqişənin yalnız ərazi bütövlüyü çərçivəsində həllinin mümkünlüyünü bəyan etməsi və prinsiplərindən geri çəkilməyəcəyini dəfələrlə bildirməsinə baxmayaraq, problemlə bağlı narahatedici məqamlar kifayət qədərdir. Belə ki, son günlər həmsədrlər tərəfindən münaqişə tərəfi kimi üzdəniraq "DQR"-in də danışıqlar prosesinə cəlb edilə biləcəyi haqda səsləndirilən fikirlər belə düşünməyə əsas verir. Bu isə heç şübhəsiz ki, sülhyaratma prosesində formatın dəyişdirilməsi və gələcəkdə Azərbaycandan daha böyük güzəştlər qopartmaq kimi məqsədlər güdür. Buna baxmayaraq, Azərbaycan prezidenti İlham Əliyevin bu günlərdə münaqişə tərfinin "DQR" yox, Ermənistan olduğunu və bunu "Moskva bəyannaməsi"nə imza atması ilə növbəti dəfə təsdiqlədiyini deməsi, əslində, təhlükənin ciddi olmasını da diqqətlərə çatdırmış oldu.    

Belə olan halda Azərbaycan cəmiyyətinin mövzuyla bağlı daha həssas olması və təhlükəyə qarşı birlik nümayiş etdirməsi arzuolunan haldır. Hesab edirik ki, hazırkı ciddi məqamda ölkədə fəaliyyət göstərən əsas siyasi qüvvələrlə ölkə başçısının görüşünün təşkili, Qarabağ məsələsi ilə bağlı parlament dinləmələrinin keçirilməsi və bu kimi digər tədbirlərin görülməsi vacib məsələlərdəndir. Hər halda bu təkcə Azərbaycan hakimiyyətinin deyil, bütünlükdə ölkə ictimaiyyətinin Qarabağ məsələsi ilə bağlı heç bir güzəştə getmədiyi fikrini ortaya qoya bilər ki, indiki məqamda bu olduqca vacibdir.

Qarabağ məsələsinin, daha dəqiq desək, işğal olunmuş torpaqların qaytarılmasının yalnız müharibə yolu ilə mümkünlüyü haqda səslərin daha ucadan eşidilməsinə də məhz gözlənilən təhlükəyə ölkə ictimaiyyətinin cavab reaksiyası kimi baxılmalıdır. İqtisadi və siyasi maraqları Azərbaycanda kəsişən Qərb dövlətlərinin regionda sabitliyin pozulmasında maraqlı olmadığını nəzərə alsaq, Qarabağın gələcək taleyini təsəvvür etmək o qədər də çətin deyil. Bununla belə ATƏT-in Minsk qrupunun iştirakı ilə Azərbaycan-Ermənistan danışıqları da-vam edir və həm köhnə, həm də yeni nizamlanma variantları müzakirələrə çıxarılır. Sözügedən nizamlanma variantlarında isə Azərbaycan üçün ən təhlükəli məqam Dağlıq Qarabağda bölgənin gələcək statusu ilə bağlı referendumun keçirilməsinin nəzərdə tutulmasıdır. Hər halda danışıqlar prosesi zamanı dəfələr-lə açıq şəkildə bildirilib ki, bağlanacaq sazişin əsas məqamlarından biri də, beynəlxalq nəzarətin olması şərti ilə, Dağlıq Qarabağın statusuna dair referendumun keçirilməsidir. Nəzərdə tutulan referenduma isə üç məsələ çıxarıla bilər: Qarabağ Azərbaycanın tərkibində qalır; Qarabağ Ermənistana verilir; Qarabağa müstəqil dövlət statusu veriləcək.

Referendumun sülh sazişi imzalandıqdan 10-15 il sonra keçirilə biləcəyi də mümkündür. Buna qədər isə onlar Dağlıq Qarabağ ətrafında işğal olunmuş 7 rayondan 5-ni azad edəcək. Laçın isə "DQR"i Ermənistanla birləşdirən koridor kimi erməni nəzarətində qalacaq. Kəlbəcərin taleyinə də referendumun keçirilmə vaxtı müəyyən olunduqdan sonra aydınlıq gətiriləcək. İlk baxışdan o qədər də təhlükəli görünməyən "referendum" kartının arxasında nələr gizlənir? Əvvəla, gəlin həmin referendumun keçiriləcəyi regionun etnik-siyasi durumuna nəzər salaq. Heç kəsə sirr deyil ki, bu gün Dağlıq Qarabağ adlanan coğrafi məkanda bir nəfər də olsun azərbaycanlı qalmayıb. Onlar erməni işğalı və bədnam etnik təmizləmə siyasəti nəticəsində bütün Azərbaycan boyu səpələnib. Əslin-də, həmin siyasət Dağlıq Qarabağ münaqişəsindən xeyli əvvəl - çar və sovet hökuməti zamanında həyata keçirilməyə başlanmışdı. Ötən iki yüz il ərzində həm Ermənistanın, həm də Qarabağın etnik tərkibi ciddi dəyişikliyə məruz qalmış, ermənilər sayca burada böyük üstünlük əldə etmişdilər. Bu halda isə, referendum oyununun nə məqsədlə və kimlər tərəfindən ortaya atıldığını dərk etmək üçün filosof olmaq tələb olunmur. Odur ki, Azərbaycanın həmin oyuna getməsi Dağlıq Qarabağın birdəfəlik itirilməsi və "DQR" adlanan qondarma qurumun beynəlxalq aləmdə tanınmasının rəsmiləşməsi deməkdir. Əks təqdirdə ermənilərin referendum haqqında həvəslə danışmaları xeyli təəccüblü görünərdi. Çünki işğalçı dövlətin təmsilçiləri ən müxtəlif səviyyələrdə və dəfələrlə bildiriblər ki, Dağlıq Qarabağ heç bir halda Azərbaycanın tərkibində ola bilməz. Azərbaycanın təklif etdiyi ən yüksək muxtariyyat statusu belə qarşı tərəfi razı salmır. Deməli, nəticə çıxarmaq olar.