Tanınmış sarı sim ustası, respublkamızın əməkdar artisti Tofiq Şahbazov redaksiyamızın qonağıdır. Onunla söhbəti jurnalist-muğamşünas  Vaqif Əliyev aparır.
- İlk növbədə  xoşməramlı dəvətə, hərarətli qarşılamaya və təqdim  etdiyiniz əlvan çiçək dəstəsinə  görə dərin təşəkkürümü bildirirəm. Sizin qəzet musiqinin, xüsusilə muğamın təbliği  sahəsində geniş, səmərəli fəaliyyət göstərir. Buna görə özümün  və həmkarlarımın  minnətdarlıq dolu təşəkkürlərini çatdırıram.

- Düzü, belə soyuq havada  gələcəyinizə gümanım yox idi. Mən də redaksiya adından Sizi səmimiyyətlə salamlayır, 70 illik yubileyiniz münasibətilə ürəkdən təbrik edirəm. Nə əcəb tarınızı özünüzlə gətirməmisiniz? Yaxın sənət dostunuz Teymur əmi getdiyi yerlərə ayrılmaz dost kimi dəfini də özü ilə aparır.
- Hələ ilkin gəncliyimidən qonaq çağrıldığım yerlərə getməyi özümə ar bilməmiş, çağırılmadığım tədbirləri isə dar etməyi şəxsiyyətimə sığışdırmamışam. Bu atalar sözü daim həyat şüarım olub. Bu günkü görüşdə çal-çağır nəzərdə tutulmadığından tarı da gətirməmişəm. Görkəmli xanəndəmiz Teymur Mustafayevlə ünsiyyətimizin  təməli isə təxminən yarım əsr bundan öncə «Azərbaycan təranələri» ansamblında  işləyərkən  qoyulub. Onun dəfə həssas münasibəti sənət yanğısı ilə bağlı yaranmış uzun illərin şakəridir.
Bu xüsusda sizə maraqlı bir epizod danışmaq istəyirəm. Rəhmətlik  Qurban Pirimov sənətdə  misilsiz , şəxsiyyətdə  isə baməzə şəxs olub. Bir dəfə guya «ağzıboşuna» danışdığı üçün  «dostlarından» kimsə onu lazımi yerə «çuğullayır». Az keçmədən «günahkarı» Dövlət  Təhlükəsizlik Komitəsinə çağırırlar. Ailəsi ilə görüşüb halallaşan Qurban dayı yola çıxır. İstintaq işçiləri onun əlindəki tara təəccüblə baxırlar. Onlardan biri soruşur: “A kişi, biz səni bura tar çalmağa çağırmışıq?”
Tarzən qorxusundan büzüşmüş halda cavab verir: “Nə bilim? Musiqiçi adamam, güman elədim ki, sizdə musiqili tədbir var ki, mənə zəhmət vermisiniz. Yoxsa mən hara, bura hara”
İstintaqçılar onu heyrətlə süzürlər. Onların başçısı öz hökmünü çıxarır: “Bu kişi  tarzən babadır, ondan  hökumətə ziyan  dəyməz, buraxın!”

- Bizi belə bir sualın cavabı maraqlandırır: görəsən 70 yaşlı  yubilyarımız bu gün özünü necə hiss edir? Lazım gələrsə «Orta mahuru»  gənclik illərində  olduğu kimi  çala bilərmi?
- Səhhəttimdən ciddi şikayətim yoxdur. Ölməz şairimiz Vahid  bu barədə lap yerində deyib:
Şikayət eyləmə, Vahid, həmişə şükr eylə,
Dayanmışıq hələlik, can ki, var, səlamətdir.
Sualınızın ikinci hissəsi haqqında Xan əmi belə deyərdi: «Canım, Qarabağlı xanəndəyə «Segah» oxutmazlar. Bunu hamı yaxşı oxuyur. Onları sınağa çəkmək istəsəniz, digər az oxunan ifalardan birini seçin». Siz təcrübəli  müğamşünas və qələm sahibi kimi tarzənlərin zərif damarını  düzgün tuta bilirsiniz. Doğrudan da, instrumental muğamlar arasında sənət imtahanı vermək üçün ən çətini «Orta mahur»dur. 1986-cı ildə xanəndələrin Cabbar Qaryağdı oğlunun  anadan olmasının 125 illiyinə həsr olunmuş müsabiqəsi keçirilirdi. Onları müşaiyət  edəcək tarzənlərin  sırasına mən də daxil edilmişdim. Tədbir başa çatdıqdan sonra mənə solo «Orta mahur» sifarişi verildi. İfam mədəniyyət naziri Zakir Bağırovun imzası ilə məxsusi diplomla dəyərlənqdirildi. İndi isə  bir müddət gərgin məşq etdikdən  sonra bu muğamı  çalaram, amma, zənnimcə, hər halda  yaş özünü kəskin şəkildə biruzə verə bilər.

- Siz artıq elə bir yaş həddinə və sənət mərtəbəsinə çatmısınız ki, barənizdə keçilmiş  ömür yolu səciyyəli oçerk yazmağa heç bir lüzum yoxdur. Yaxşı olardı ki, tar ifaçılığı ilə bağlı söhbətə girişək.
- Sözüm yoxdur. Amma gəlin şərti şumda kəsək. Mən aydın dərk edirəm ki, bura yubileyimlə bağlı  müsahibə verməyə  dəvət olunmuşam. Böyük əksəriyyət kimi  mən də tərifi xoşlayıram, ancaq ölçüsündə. Xahişim budlur ki, o qədər və elə tərifləyin ki, sonradan üz-gözümü xəcalət təri basmasın.

- Tar sənətinin tarixinə səyahətə çıxsaq, nə kimi mənzərənin şahidi olarıq?
- Mən haqlı qürur və sonsuz iftixar hissi ilə bildirirəm ki, Azərbaycan mahir tarzənlər  sarıdan heç vaxt korluq çəkməyib. Hələ XIX əsrin ortalarında  doğulub sonradan  sənət aləminə  ayaq basmış Mirzə Sadıq Əsəd oğlu, Mirzə Fərəc Rzayev, Məşədi Cəmil Əmirov, Şirin Axundov, Qurban Pirimov, Mənsur Mənsurov, Əhməd Bakıxanov… kimi sarı sim ustalarımız xalqa tarı tanıtdırmış, sevdirə bilmişlər. Onlar əsasən toylarda, el şənliklərində öz mədəniyyətlərini nümayiş etdirmiş, XX əsrin  əvvəllərində  peşəkar səhnəyə gedən yola ilk cığır açmışlar. Tarzənlərimizin  bu dəstəsinin bir qismi ilk muğam operalarımızda çalmış, şərq konsertlərində çıxış etmiş, Avropada səsyazma texnikasının kustar çağlarında olsa da, öz bacarıqlarını tarixin yaddaşına  köçürməyə imkan tapmışlar. Onlardan bəziləri  muğamlarımızın  nota alınmasında, tədris proqramlarının tərtibində fəal iştirak etmiş, simfonik muğamların  bəstələnməsində bəstəkarlarımıza yardımçı  və məsləhətçi olmuşlar. Təəssüflə qeyd etmək lazımdır ki, onların qocalıq çağlarında kommunist rejiminin mədəni inqilab kampaniyası tüğyan eləmişdi. Həmin dönəmdə  ali və orta ixtisas  musiqi məktəblərində ara-sıra xanəndəlik , tar, kamança sinifləri bağlanmış, yalnız Üzeyir  Hacıbəyli və onun yaxın silahdaşlarının  fəal müdaxiləsindən sonra  yenidən  bərpa olunmuşdu. 1929-cu il yanvarın 12-də  Azərbaycan dövlət Akademik  Dram Teatrında ictimai məhkəmə qurulması o dövrün mənfur hadisələrindən biri idi.
Az sonra onları Bəhram Mənsurov, Əliağa  Quliyev, Hacı Məmmədov, Məmmədağa Muradov, Baba Salahov, Firudin Əkbərov, Əhsən Dadaşov, Həbib Bayramov, Əlikram Hüseynov, Sərvər  İbrahimov əvəz etdilər. Bunlardan üçünün  mənim  sənət boyumun  inkişafında müstəsna xidmətləri olmuşdur. Məmmədağa Muradov və Əlikram  Hüseynovdan kollecdə tar sənətinin incəliklərini  öyrənmiş, az sonra Filarmoniyada 2 il Hacı  Məmmədovun  rəhbərlik etdiyi ixtisasartırma kursunun müdavimi olmuşam.

- Bu dəstənin tarixi ximdmətləri nədər ibarət olmuşdur?
- Onlar  çətinliklə olsa da, dəmir qapılar  arasından  sıçrayaraq, xarici ölkələrə qastrol səfərlərinə çıxmağa nail olmuşlar. Həmin tarzənlər baş musiqi alətimizi dünya xalqlarına  təqdim etməklə cahanşümul iş görmüşlər. Üzeyir Hacıbəyli  tarı artıq simfonik orkestrin tərkibinə daxil etdiyindən bu xüsusda iyirmiyə yaxın  konsert bəstələnmiş, bunları  Hacı Məmmdov, Əhsən Dadaşov, Ramiz Quliyev məharətlə  səsləndirmişlər. Həmin dönəmdə xalq çalğı alətləri üçlüyü (tar, kamança və qaval) ifasında mili rəqs və diringilərimiz lentə alınmışdır. Aparıcı solistlərimiz mili, rus, Qərbi Avropa bəstəkarlarının  say-seçmə əsərlərini tarda səsləndirməklə bu musiqi alətinin nə qədər geniş texniki imkanlara malik olduğunu əyani şəkildə sübut etməyə müvəffəq olmuşlar.

- Bəs yaşıdlarınızın ifası barəsində nə deyə  bilərsiniz?
Xalq artisti, prfessor Ramiz Quliyevin yaradıcılığı həmkarları üçün  layiqli nümunədir. Bu gün xalq artistləri Zamiq Əliyev, Firuz Əliyev, Ağasəlim Abdullayev, Möhlət Müslümov, əməkdar artist Vamiq Məmmədəliyev ustadlarına layiqli  xələf olduqlarını çoxdan  sübuta yetirmişlər. Onların əksəriyyəti ali musiqi məktəblərimizdə tardan dərs deyirlər. Bir çoxu artıq  professor, dosent rütbələri  daşıyırlar.

- Tar sənətinin gələcyinə necə baxırsınız?
- Sükan etibarlı əllərdə olduğundan nikbinəm. Orkestr və ansambllarımızın  tərkibində  yeniyetmə tarzənləri gördükdə ürəyim fərəhdən dağa dönür. Onların bir çoxunu yaxından tanımadığım üçün adlarını çəkmək çətindir. Hazırda Əliağa Sədiyev, Ələkbər Ələkbərov kimi tarzənlərimiz sənət baxımından  püxtələşmişlər. Elçin Həşimovu, Sahib Paşazadəni nəinki bugünün mənzərəsi, hətta işıqlı sabahımızı müəyyənləşdirən çalğıçılar cərgəsində görürəm.

- Nədənsə kəm-kəsirlərdən söhbət açmadınız…
- Mən belə demzdim. Tar ifaçılığı sahəsində hər şeyin qaydasında olduğunu, işlərin yağ kimi getdiyini söyləmək də doğru olmazdı. Son vaxtlarda xanəndə müşaiyətində araçalğı zamanı  növbələşməyə yol verilməsi, belə anlarda dəstgah oxunuşuna xidmətdən daha çox fərdi ifaçılığa, zahiri təmtərağa uyma meyillərini zərərli hal hesab edirəm. Xanəndə müşaiyətində bitkin musiqi cümlələri əvəzinə çalınan qırıq-qırıq improvizələr məni açmır. Bunlar bəzən dinləyici rəğbətinə səbəb olsa da, sənət belə məqamlarda heç nə qazanmır. Mənim iradlarım son vaxtlarda  ifaçılıq  sənətimizdə əmələ gələn, təəssüf ki, ayaq tutan yeni keyfiyyət dəyişiklikləri ilə əlaqədardır.

- Bəzən tarzənləri solist, müşaiyətçi və ansambl rəhbəri kimi üç qrupa bölürlər…
- Əlbəttə, bu cür təsnifatlar şərtidir. Sadaladığınız keyfiyyətlərdən birində «axsayana» ustad sənətçi demək olmaz. Belə bölgünün aparılması ayrı-ayrı tar çalanlarımızın bu cəhətlərdən birinə daha çox üstünlü verərək tanınması ilə bağlıdır.

- Gənclik illərində  buraxdığınız səhvlərə görə sonradan peşmançılıq çəkdiyiniz hallar olubmu?
- 70 illik ömür yolumda iki ciddi səhvə yol vermişəm. Bunlar yadıma düşəndə azacıq narahat oluram. İlk təqsirimi ali təhsil almamaqda görürəm. Bununla belə, yenə də özümü tam günahkar saymıram. Musiqi kollecinin 3-cü kursunda oxuyarkən  «Azərbaycan təranələri» ansamblının tərkibində Rusiyaya qastrol səfərinə çıxdıq. Aydan çox çəkən səfərdən qayıdandan sonra evdə anam mənə kollec rəhbərliyinin ünvanladığı  iki hədələyici məktub (çoxlu dərs buraxdığıma görə) verdi. Ertəsi gün  məktəbdə məni qarşılayan  müəllim və tələbələr  təhsildən xaric olunduğumu bildirdilər. Pərişan halda o vaxtlar kollecdə şöbə müdiri işləyən xalq artisti Ceyran xanım Haşımovanın yanına gedib məsələni olduğu kimi  danışdım. Ceyran xanımın  çöhrəsində məmnunluq ifadəsini gördükdə azacıq toxtadım. Hər halda o vaxtlar mənim kimi  yeniyetmə  gəncin  dövlət ansamblı ilə  Rusiyaya qastrola getməsi oxuduğum məktəbin adı üçün  yaxşı əlamət idi. Məni diqqətlə dinləyən  şöbə müdiri axırda  dedi: «Keç, otur sinifdə». Bu cür intensiv iş şəraiti, ailəmin tam təminatı üçün çaldığım toylar mənə ali təhsil barədə fikirləşməyə imkan verməmişdi.
İkinci nöqsanımı isə  Azərbaycan radiosu və televiziyasının səs xəzinəsinə  üz tutmamağımda görürəm. Elə bunun da  başlıca səbəbini illərdir söylədiyim amillərlə bağlayıram.

- Bəs necə oldu ki, birdən-birə sənətdən uzaqlaşdınız?
- Ömrümün məhsuldar, yaradıcılığımın  çiçəklənən çağlarında nankor qonşularımızın  ölkəmizə silahlı təcavüzü, həmin dönəmdə işlədiyim «Azkonsert»in bağlanması əl-qolumu «bağladı». Bir çox həmkarlarım kimi  işsiz qaldığımdan sənətlə vidalaşmalı oldum. İndi ustad xanəndəmiz Hacı Tələt ürəyindən oxuduğu kimi, mən də içimdə çalıram. Hiss, həyəcan bədənimi bürüyəndə 60 illik dostumu sinəmin üstünə  qaldırır, dərdlərimi onunla bölüşürəm.

- Mən maraqlı, məzmunlu söhbət üçün sizə minnətdarlığımı bildirirəm. Ürəyinizdə deyiləsi sözünüz qalıbsa, buyurun.
- Əmi (Əlibaba Məmmədov – V.Ə.) əvvəllər  söz-çözü çəkəndə  deyərdi ki, kim 70 il yaşayıbsa, o, əsl qəhrəmandır. Vallah, mən özümün necə qəhrəman olduğumu deyə bilmərəm. Söhbətimizin əvvəllində çağrılan və çağırılmayan qonaqlardan nahaq yerə söhbət salmadım. Budur, heç nə ilə hesablaşmayan qocalıq çağrılmayan qonaq kimi çoxdan qapımı döyəcələyir. Bütün bəşər övladları  kimi mən də  bu dünyada bir qonağam. Ən böyük arzum isə əcəl vaxtı çatanda  dünyanı Allah qonağı kimi tərk etməkdir. İndi isə ovqatımızı nikbin notlara kökləyərək ömür sayğacına nəzər yetirirəm: rəqəmlər hərəkətdədir, deməli həyat davam edir. Hələ  yaşamağa, qurub yaratmağa dəyər!