Bu məqaləni mərhum prezident, AXCP lideri Əbülfəz Elçibəy 21 il əvvəl yazıb. Bu həm də Bəyin dövrü mətbuatda gedən yeganə məqaləsidir. Hesab edirik ki, dəyərli liderimizin bu yazısı son zamanlar ortaya atılan bəzi iddialara həm də tutarlı cavabdır.

***

Son illərdə “fundamentalist islam” və ya “islam fundamentalizmi” ifadələrinə kitab və qəzetlərdə, radio və televiziya verilişlərində, müxtəlif danışıqlarda tez- tez rast  gəlirik. Bu sözləri bilən bilməyən nə cür gəldi işlədir. Moskvanın dilində isə çox mənfi bir anlayışla səsləndirilir. Orada işləyən bir çox üzdəniraq “ideoloqlar” Stalin dövründən qalma üsulla öncə damğalar hazırlayır, sonra bu qurğuşun damğaları müasir ideologiya silahlarına doldurub xalqları  gülləborana tuturlar.
   Bu hal özünü qabarıq şəkildə Əfqanıstan hadisələrində göstərdi. Birdən birə Əfqanıstana basqın edildi. Ancaq ideoloji  damğa hazır deyildi. “İdeoloqlar” bu basqına necə haqq qazandırsınlar? Kimə qarşı hücuma keçib əfqanları qırırdılar? Köhnə ideologiya anbarına, şər cəbbəxanasına baxdılar. Tez - tələsik tapdılar: “basmaçlar?!”. Sonra oldu “əfqan basmaçları”. Sovetlərin müdafiə etdiyi əfqanlar vuruşduğu tərəfə təbii olaraq “düşmən” deyirdi. “Düşmən” sözündən Moskva damğa düzəltdi – “duşmanı”.
 “Basmaçı”, “duşmanı” damğaları elə bil mücərrəd anlayış halını ala bilmədi; hər ikisi ideoloji hücumda bir müddət işlədildi, ancaq çox yararlı olmadı. Üçüncü damğa hazırlandı: “islam fundamentalistləri”.
  Görün necə dəyişdi:  “düşmənlər”, “islam fundamentalistləri”. Burada sovet ideologiyası yeni uydurma ilə ucuz qələbə qazandı. Yazıq sovet adamları, görün bu ideoloqcığazlar sizi necə aldatmaq, necə çaş- baş salmaq istəyirlər. “Basmaçı”, “duşmanı” dedikdə bu bu yarlık yalnız əfqanlara aid olurdu. Belə olduqda bu ideoloqcığazlara heç kim yan durmurdu. “İslam fundamentalistləri” sovet adamlarının beyninə düşmən sifətində yeridiləndə Amerika, İngiltərə və bəzi başqa Avropa dövlətlərində bir yandan bu ideoloqcığazların tərəfdarları tapılır, başqa bir yandan da xristian təəssübkeşliyi yaranır. Sovet ideologiyası bu yeni damğanı lazım gələndə bütün müsəlman xalqlarına vurmaq üçün hazırlayıb. Ancaq yenə də vay Sovet İttifaqında yaşayan müsəlmanların halına. Niyə? Ona görə ki, Əfqanıstanda Nəcibullah...
 Burada haşiyə alındığına görə oxucu məni suçlu saymasa yaxşıdır. Deyəsən, sözün yeri gəlib; “Nəcibullah” adı “nəcib” və “allah” sözlərinin birləşməsindən yaranıb. Sovet ideoloqcığazlarının göstərişi ilə “Nəcibullah” adından “allah” sözü çıxarıldı, oldu sadəcə “Nəcib”. Haralardasa bu, istehza doğurdu; bir neçə ildən sonra yazıq Nəcibə icazə verildi ki, öz adını deyərkən “allah” sözünü də dilə gətirsin. Bu, elə-belə, təsadüf deyildi. Çoxlarının yadındadır ki, Çebrikov SSRİ Dövlət Təhlükəsizliyi Komitəsinin sədri olanda onun yaxın qohumu – qızının əri, “Literaturnaya qazeta”nın SİYASİ icmalçısı (vay siyasətin halına) İqor Belyayev həmin qəzetdə islama aid məqaləsində islam dinini xatırlada biləcək “İslam”, “Din, Məhəmməd” və bu kimi başqa adların ləğv edilməsini tələb edirdi. Elçisi Gülüm olanın...-siyasi icmalçısı İqor Belyayev olanın başı qır qazanı olar!
 Bəli, mətləbə qayıdaq. Əfqanıstanda Nəcibullah rejiminə qarşı olanlara “basmaçı” de, “duşman” de, “fundamentalist” de, fərqi yoxdur - Amerika və başqa ölkələr onları müdafiə edəcək. Bir də Sovet İttifaqında dünyadan az məlumatı olan kütlələr aldanacaq, çaş-baş düşəcək. Fundamentalizmin kök atdığı İrana da bu sözlərlə zərbə vurmaq bir o qədər asan deyil! Əgər bunda sovet ideloqcığazları dərinə getsələr vay Eduardın halına! O dəfə Ayətullah Xomeyninin qarşısında necə dayancağını müəyyənləşdirmək üçün gərək “görkəmli” şərqşünas, siyasətbaz İqor Belyayevdən bir neçə ay dərs ala.
 Pakistana da “fundamentalist” sözünü mənfi çalarlarla işlətmək olmaz. O, belə şit zarafatları sevmir – cibində atom bombasına oxşar bir şey var.
 Türkiyəyə də “fundamentalist” damğası vurmaq olmaz. Təkcə ona görə yox ki, türklər özləri buna layiqli cavab verərlər, həm də ona görə ki, nüfuzlu xanım Tetçer Türkiyəyə səfərindən sonra “Qardian” qəzetinə verdiyi müsahibəsində qəti bildirmişdir ki, Türkiyədə demokratiya özünə elə möhkəm yer tapmışdır ki, bir daha geri qayıtmayacaq!
 Bəs bu “fundamentalist” damğası kimlərin, hansı xalqların alnına vurulmalı, ondan düşmən surəti yaradılmalıdır və nə üçün? Min rəhmət sənə , Üzeyir bəy! Bizim adımızı vəhşi qoyurlar, deməli, başımızı kəsməyə hazırlaşırlar. Sonradan başımızı kəsəndə desinlər ki, insanın yox, vəhşinin başını kəsdik.
 Xoruzun nəinki quyruğu, hətta özü görsənir. “Fundamentalist”, damğası artıq azərbaycanlılara, özbəklərə, türkmənlərə, tatarlara, taciklərə və Sovet İttifaqında yaşayan başqa müsəlmanlara vurulur! Qafqazda xristian xalqlara bu damğanı vurmaq mümkün olmadığından “Qafqaz millətçiləri” damğası yenidən işə salınıb. Köhnə damğadır deyin bir o qədər təsirli olmur. Yəqin ki, yenisini hazırlayırlar. “Ekstremist” damğasının da ağı çıxmaqdadır; hara gəldi vurdular, indi gülməli görsənir.
 Nə isə, yenə qayıdaq Ocaqqulunun axsaq qatırına, Sovet İttifaqının, bir az da xristianların bu qorxulu düşməni “fundamentalist” kimdir?
 Fundament “özül”, “təməl”, “əsas” deməkdir. Fundamental islam, yaxud islam fundamentalizmi “təməl islam”, ya da “islam özülçülüyü” mənasındadır. Yəni islam dininin özüllərinə dayanan dini və dünyəvi baxış!
 Bu baxışa yiyələnib onu həyata tətbiq edən və ya etmək istəyən “özülçü” adlanır.
 İslam dininin özülləri hansılardır?
1) Quran.
2) Sünnə və yaxud Məhəmməd peyğəmbərin hədisləri.
3) Dinin gövdəsi-üsuliddin.
4) Dinin budaqları-firuiddin.
5) İcma.
6) Şəriət.
7) Fiqh: a) fiqhin gövdəsi; b) fiqhin budaqları.
8) Kəlam.

Bu özülləri bilmək üçün hansı hazırlıqlar gərəkdir?
1) ərəb dilini, xüsusən də klassik ərəb dilini,
2) islam tarixini,
3) məntiqi,
4) süfiliyi,
5) ərəb ədəbiyyatını yüksək ölçüdə öyrənmək.

Bütün bu göstərilənləri dərindən bilməyən adam islamın özüllərini təlim edə bilməz. Sovet İttifaqında isə nə belə bir şəxs var, nə də belə bir məktəb. Belə olan şəraitdə özülçü, fundamentalist nə cür yetişə bilər?
 Aydın təsəvvür yaransın deyə bir neçə məlumatı burada sadalamağa məcburuq. Quran Rusiyada rus dilinə bir neçə dəfə tərcümə edilib, yeni tərcüməsi üzərində Moskva alimləri çalışır. Rus şərqşünaslığının böyüklərindən sayılan Kraçkovski çar Nikolayın qaynı idi. Qızıl pulla təchiz edilirdi. Ərəbistanda uzun müddət ərəblərin içərisində yaşamışdı. Ərəblər ona “ərəb şeyxi” deyirdilər. Klassik ərəb dilini dərindən mənimsəmişdi. Ancaq Quranın rus dilinə tərcüməsində yüzlərlə səhv buraxmışdı. Quranın azərbaycanca, tatarca, özbəkcə, tacikcə müasir tərcüməsi isə yoxdur. Bu xalqların 99 faizi ərəb dilini bilmir. Quranı bilməyənlər necə özülçü olurlar? Qurana onlarla böyük Şərq alimi təfsir yazıb, hamısı da ərəbcə. Sovet şərqşünasları Qurandan, onun qiraət, təfsir və təcvidindən bir əməlli baş çıxara bilmirlər. İllərlə cəhd göstərilir ki, bir-iki islamşünas mütəxəssis yetişdirilsin; şərqşünaslıq fakültələri, elmi institutlar dəridən-qabıqdan çıxıb özlərinə zorla bir-iki tutarlı ərəbşünas hazırlayırlar. Bəs necə olur öz-özünə kütləvi, üsyankar özülçülər yetişir?!
 Başqa misal. İslamın özüllərindən biri də peyğəmbərin hədisləridir. Təkcə IX yüz ildə yaşamış Buxarinin bir əsərində 7.275 hədis toplanıb. Yüzlərlə hədis kitabı var. Gəl bu özülü öyrən və təlim et, görüm necə edirsən!
 Şəriət elmlərinə bütün dünyada çox nadir və nəhəng şərqşünaslar az-çox müdaxilə edə biliblər. Sovet İttifaqında haradadır bu özülü bilən və öyrədən? Bunun nəinki özünü, heç tarixini də orta səviyyədə bilən yoxdur.
 Əgər birdən-birə Sovet İttifaqına bir mütəkəllim – kəlamçı mütəxəssis lazım gələrsə, onu 280 milyonluq əhalisinin içərisində tapa bilməz. Kəlam islam fəlsəfəsidir. Bu fəlsəfənin dili də başqadır. Bunu hər can duyammaz.
 Sonuncu misal: “Fatihə” surəsi 28 sözdən ibarətdir. Bu 28 sözə yeddi cildlik təfsir yazılıb, özü də ərəbcə.
 Başabəla Moskva uşaqları başları girməyən yerə bədənlərini pərçim edirlər. Bəli, islam özülçülüyü Sovet nəmənəciyəzələrinin boş laqqırtısı deyil ki, əhalini ələ salıb oynatsın. Ancaq bir şeyi deyə bilərik ki, Sovet İttifaqında fanatik xristianlar olduğu kimi fanatik müsəlmanlar da var ki, onlardan yana narahat olmağa dəyməz; onlar bilməyə-bilməyə islamın düşmənlərinə kömək edir. İslam dininə ateistlərdən daha çox bu fanatiklər zərbə vurur. (Orta əsrin müctəhidləri demişlər ki, “Allah islam dinini cahil müsəlmandan qorusun!”).
 Sonuncu sorğu: doğrudanmı Mərkəzin bir sıra siyasətbazları bu dediklərimizi bilmirlər? Bilirlər ki, özü də yaxşı bilirlər. Ancaq bu ayının yüz oyunu var bir armudun başında. Demokratiyanın işığını aralıdan görüb azadlıq qoxusunu duyan müsəlmanlar ona doğru can atırlar. Mərkəzin mənfur qüvvələri Şərqdə baş qaldırmış demokratik qüvvələri əzmək, qan gölməçələrində boğmaq üçün dünənki düşmənlərini – özlərinin dediyi kimi, “imperializmin və istismarın mənfur qalalarını” da xaç yürüşünə qoşmaq üçün çabalayırlar. Avropada “demokratiya” adı altında gizlənmiş ikiüzlü bir siyasət dolaşmaqdadır.
 Moskva siyasətçiləri islam özüllərinin mahiyyətini ya qanmır, ya da qanmaq istəmir. Bunlar həmin ideologiyanın varisləridir ki, dünənə kimi məscidləri, kilsələri, sinaqoqları dağıdıb xarabalıqlar yaradırdı. Dahiləri məhv etdirib onlara heykəllər yapdıran, hakimlərə gecə-gündüz mədhiyyə deyib öləndən sonra onların övladlarını, qohum-qardaşını belə həbsxanalara atdıran, əzdirən amansız cəllad ideologiyasından insan övladları hələ çox zülm və haqsızlıq görəcəklər.
 Azərbaycan Xalq Cəbhəsinin islam dininə və islam özülçülüyünə münasibəti necədir? AXC bütün dinlərə hörmətlə yanaşır. O, hər cür dini ayrı-seçkiliyə qarşıdır, xüsusən də islam dinində təriqət ayrı-seçkiliyinin qəti əleyhinədir. AXC-nin Nizamnaməsinə əsasən, dinindən asılı olmayaraq bütün Azərbaycan vətəndaşları AXC-nin üzvü ola bilərlər.
 AXC vətəndaşların dini inanclarına hörmətlə yanaşır, onlara dini müəssisələrin yaradılmasına hər cür kömək göstərməyi özünə borc bilir. Bununla bərabər, biz islam mədəniyyətinin varisləriyik. Bu mədəniyyət təkcə müsəlmanların deyil, dünya xalqlarının ən zəngin mədəniyyət xəzinəsidir. Bu mədəniyyətin yaradıcılarından və varislərindən biri olduğuna görə Azərbaycan xalqının bütün dünyada fəxr etməyə haqqı vardır.
 İslam dini adi din deyil, elmi, əxlaqı, siyasəti, hüququ, məntiqi və fəlsəfəni özündə çulğalaşdıran nəhəng bir qurumdur. Dünya xalqları bu qurumdan nə qədər çox istifadə etsə bir o qədər də xeyir görər.
 Azərbaycanda Moskvanın dediyi mənada fundamentalizm yoxdur. Bunu Zaqafqaziya şeyxülislamı hacı Allahşükür Paşazadə də öz moizə və çıxışlarında dönə-dönə qeyd etmişdir. Ancaq biz əsl islam özülçülüyünü heç də mənfi bir anlayış kimi qəbul etmirik. İslamın özüllərini öyrənmək və öyrətmək bəşəriyyətə çox böyük xeyir verər. Məgər hamının peyğəmbər qəbul etdiyi Adəm və Nuh, müsəlmanların və yəhudilərin peyğəmbər saydığı İbrahim, yəhudilərin peyğəmbəri Musa, xristianların peyğəmbəri İsa, müsəlmanların peyğəmbəri Məhəmməd islam özülçülüyünə əsasən ən böyük peyğəmbərlər kimi təqdim edilirsə, Tövrat, Zəbur, İncil də Quranla yanaşı Allah tərəfindən göndərilmiş kitablar kimi insanlar öyrədilirsə bunun məntiqi mənası qardaşlığa, birliyə çağırmaq deyilmi?
 “Siz haqqın yolundan çıxsanız Allah sizin içərinizdən ən pisini sizə hakim təyin edəcək”, hədisini Moskva ideoloqları yaxşı bilsəydi bu günlərdə qalmazdıq.
 Azərbaycan Xalq Cəbhəsi bəşəriyyətin yaratdığı yaxşı nə varsa ondan insanlıq, azadlıq və demokratiya üçün istifadə etməyi qarşısına məqsəd qoyub. Elə buna görə də bu Cəbhəni xalq sevir, xalq müdafiə edir. O, xalqın cəbhəsidir. Demokratiya xalq hakimiyyəti deməkdir.

AXC-nin SƏDRİ:
ƏBÜLFƏZ ƏLİ ELÇİBƏY.
Bakı, 9 mart 1990-cı il.

“Azadlıq” qəzeti, 4 iyul 1990