Amma Aydın Balayevin İctimai Palataya həsr etdiyi son məqaləsi, açığını desək, son dərəcə üzüntülü və eyni zamanda, heyrətamiz bir təəssürat yaratdı. Məqalənin başlığı sanki bolşevik Mərkəzi Komitəsinin 1937-ci il tarixli “Pravda” qəzetindən götürülüb. Məqalənin məzmunu tam surətdə “imperializmin agentləri olan xalq düşmənlərinin ifşası” ruhunda idi. Yazı tərzi son dərəcə qəzəbli, məqalənin ümumi tonu isə az qala isterikdi. Bütün bunlar qətiyyən hörmətli Aydın bəyə xas olmayan bir məsələlər idi. Ən azı, onu demək olar ki, məqalə qeyri-elmi yanaşmanın bariz nümunəsidir. Və onun isterik fonda tərtibatı bu qeyri-elmiliyi bir xeyli gücləndirir. Ən səthi tanışlıq belə, kifayət edir ki, məqalə sabit qeyri-rasional bir nəsnə kimi təsnifləndirilsin. Ən pisi də odur ki, məqaləni başdan-başa bürüyən təhqir və böhtanlar, bunun nəinki təkcə sadəcə qeyri-obyektiv və qərəzli durumunu faş edirdi; əslində bir ultra-solipizmin məhsulu olaraq tanıdırdı.
Müəllifin Cümhuriyyət öncəsi prosesləri necə bir kəskin islamofob zəmində təhlil etməsini onun insafına buraxaq. Hər kəsin subyektiv nəzərlərə malik olmaq və bu nəzərləri yaymaq hüququ var. Amma Əhmədbəy Ağaoğlu, Əlibəy Hüseynzadə, Məhəmməd Əmin Rəsulzadə kimi dahi azərbaycanlıları İslamın və İslam identikliyinin gizli müxalifi kimi ictimai fikrə yeritməyə çalışmaq – bu, onların dünyagörüşlərinə həqarətdən başqa bir şey deyildir. Hətta bolşeviklərin nəzarətində olan tarix elmi də onların həyati oriyentirlərini bu cür qabalıqla təhrif etməmişdi.
Lakin, məqaləni oxuduqca bəlli olur ki, bütün bu psevdo-elmi tədqiqatlar tam ayrı bir missiyanın müqəddiməliyi üçün tez-tələsik quraşdırılmışdı. Bu missiyanın bolşevizmə, nihilizmə və ya doqmosekulyarizmə aidliyini isə dəqiq demək bir qədər çətinlik kəsb edir.
O da bəlli olur ki, hörmətli tarixçı müəyyən mənada özünü konspiroloq kimi pozision edir. Belə ki, onun fikirlərinin gedişatını heç bir digər məntiqlə izah etmək olmur. Sən demə, İctimai Palataya panislamizmin və pantürkizmin ünsürləri olan düşmən qüvvələr soxula bilmişlər. Adamın yadına lap Hüseyn Cavidlərin, Mikayıl Müşviqlərin “ifşa prosesləri” düşür. Artıq Stalin və Beriyanın sümükləri belə çürüyüb, amma işlərini günümüzdə də davam etdirənlər tapılır. Əfsus ki, əsassız və məsuliyyətsiz yarlıqlar, ağ yalanlar və böhtanlar hələ də işlək vasitə kimi tətbiq edilməkdədir.
Əlbəttə ki, Aydın bəyin konspiroloji səyləri bunca yetmədi, amma bunlara vaxt itirməyə yəqin ki, dəyməz. Sadəcə, onun fərqinə varmaq lazımdır ki, belə konspiroloji iddialar hətta hörmətli tarixçini belə çox arzuolunmaz bir yerlərə aparıb çıxara bilər.
İttihamların ağlasığmaz yersizliyinə və əsassızlığına gəldikdə isə, hətta nasizmin carçılarından olan Göbbels də belə onlara heyran olardı. Öncə yanlış müddəa irəli sürülür, bunun əsasında bütöv bir platforma qurulur, sonra bu platformaya əsaslanan külli miqdarda yalan nəticələr və təsdiqlər ortaya qoyulur.
Amma bu qədər . Ziyalı insana yaraşmayan təhqirlə dolu bu qeyri-elmi yazını tam ifşa etmək – vaxtın və enerjinin təmiz israfı demək olardı.
Yalnızca apriori aydın olan bir neçə tezisi xatırlatmağı lazım bilirəm. 
Azərbaycan – bizim ümumi vətənimizdir. Əgər kimlərsə tolerant yanaşmanın apriori prioritetliyini qavramırsa da belə, ümumi yaşayışın qaçılmaz şərti olaraq, fərqli nəzərlərə dözümlü yanaşmağı öyrənməlidir.
Üçboyalımız – bizim müqəddəs dəyərlərimizdəndir. Onda olan bütün elementlər bir-biri ilə vücudi əlaqəlidir və hamısı bizim üçün əzizdir. Cümhuriyyət qurucularımız zamanlarında proseslərə etatizmin dar pəncərəsindən və marginal qrup maraqlarından çıxış edərək deyil, strateji bazis məqsədlərini hədəfləyərək baxa bilmişlər. Və bizim Üçboyalımız – məhz həmin baxışın, həmin yanaşmanın məhsuludur.
Ölkədə İslamın intibahı – zatən, Üçboyalımızın və onda inikas olunan fundamental elementlərin dirçəlişidir. Və milli oyanışımız, dirçəlişimiz, inkişafımız elə məhz Üçboyalımızın dirçəlişi üzərində gedib, gedir və gedəcək. Və din əleyhinə hücumların hansı məfkurədən qaynaqlanmasından asılı olmayaraq, bütün bunlar hədəfə çatmaq potensialından məhrumdurlar. Çünki, millətin mental kodu Üçboyalımızın zatında olan elementlərin ayrılmazlığı əsasında tərtib edilib.
Sonda onu da vurğulamaq istərdim ki, Aydın bəy Balayevin öz məqaləsilə yeritmək istədiyi təhqirçi-böhtançı neyro-linqvistik müstəviyə enməyi özümə rəva bilmədim. Fərd olaraq belə tonun və üslubun bəndeyi-həqir üçün uyğun olmaması öz yerində, məhz Cümhuriyyət baniləri tərəfindən bizə miras qoyulmuş ənənələr haqqında qayğı göstərməni özüm üçün zəruri bildım. Məhz təhtəlşüurumuza hopmuş Cümhuriyyət dəyərləri ictimai mühitdə bu cür qaba üslubu, yanaşmanı, tonu mümkünsüz edir; bu səviyyəyə enməyi istisna edir. Və yəqin ki, Cümhuriyyət ideallarını qəlbən inanmağa iddialı olanları neo-bolşeviklərdən, nihilistlərdən və doqmosekulyarçılardan fərqləndirən cəhətlərdən biri də məhz budur.
Çox ümid edirəm ki, bu inamın yaşanmasına öz kiçik töhfəmi vermiş oldum.
Və ümid edirəm ki, hörmətli Aydın bəy də baxışlarında rüşeym vəziyyətində olan solipsizm cücərtilərinin sabit və qaysaqlaşmış neo-bolşevizmə keçməsinə rəvac verməyəcək.