Orta məktəblərin 8-ci sinfi üçün nəzərdə tutulmuş "Azərbaycan tarixi" dərsliyinin 169-cu səhifəsindən başlayan "Səfəvilər dövlət" paraqrafına 86 adam adı və 83 yer adı, yəni 169 fakt daxil edilib. Bakının 245 saylı məktəbinin tarix müəllimi, 2009-2010-cu dərs ili üzrə "İlin müəllimi" müsabiqəsinin qalibi Nizami Heydərli bunu şagirdlər üçün həddindən ağır yük sayır: "Həmin paraqraf XVI əsrdə baş vermiş Osmanlı-Səfəvi müharibələrindən bəhs edir. Bir dəfə dərsliyin müəllifi ilə rastlaşdım və xahiş etdim ki, həmin faktları sadalasın. Etiraf etdi ki, 20-dən artıq fakt yadında deyil. Əgər dərsliyin müəllifi qalan 150 faktı xatırlamırsa, onları uşaqları öyrətməyin nə önəmi var? İki türk sülaləsi arasında getmiş qanlı çəkişmələri detallı şəkildə öyrənməyi indiki gənclərdən tələb etməkdə məqsəd nədir? Ən dəhşətlisi də odur ki, Tələbə Qəbulu üzrə Dövlət Komissiyası (TQDK) həmin faktların hər biri üzrə ayrıca test sualı salır",- deyə Nizami müəllim narazılığını bildirir.

Son günlərdə pedoqoji camiədə bu cür fikirlər tez-tez səslənməyə başlayıb və bunda əsas rolu dərsliklərin keyfiyyəti ilə bağlı TQDK sədri Məleykə Abbaszadə ilə təhsil naziri Misir Mərdanov arasında yaşanan atmaca mübadiləsi oynayıb. Əvvəlcə dekabrın 8-də xanım Abbaszadə buyurdu ki, bu il orta məktəblər üçün yeni çap olunan biologiya və tarix dərsliklərində səhvlər var və “Abituriyent” jurnalının yanvar ayında çap olunacaq 1-ci sayında dərsliklərdə olan səhvlər haqda düzəlişlər veriləcək. TQDK sədri onu da vurğuladı ki, bəs, qəbul imtahanları üçün test bankında olan suallara düzgün cavab tələb olunacaq, ona görə də abituriyentlər bu jurnalı oxumalıdır.

Dekabrın 12-də isə təhsil naziri Misir Mərdanov TQDK sədrinə cavab verdi. Nazir bu məsələni şouya çevirməyə ehtiyac olmadığını bildirdi: "Bütün məsələləri işi bilən adamlar, mütəxəssislər deməlidir. Mütəxəssis olmayanın nəyinsə səhv, nəyinsə düz olduğunu deməsi qeyri-ciddi məsələdir".

Mütəxəssislər isə əslində TQDK sədrinin vurğuladığı səhvlərin daha çox texniki qüsurlar olduğunu bildirirlər. Məsələn, TQDK-nın biologiya seminarının rəhbəri Tariyel Heybətov səhvlərin əsasən rus dilinə tərcümələrlə bağlı olduğunu söyləyir: "Dərslik Azərbaycan dilində yazılır, sonra tərcüməçilərə verilir , onlar da bəzən olduğu kimi tərcümə edirlər. Amma bəzən də öz bildikləri kimi dəyişirlər, materialları dəyişdirirlər və öz bildikləri kimi ixtisarlar aparırlar".

Heybətovun sözlərinə görə, bu il üç dərslik çıxıb - 7 və 8-ci siniflər üçün zoologiya, həmçinin 9-cu sinif üçün insan biologiyası. "Təhsil Nazirliyindən bizə söz vermişdilər ki, həmin dərsliklər seminarda da müzakirə olunacaq, sonra çapa veriləcək. Amma belə eləmədilər. Nəticədə, 1 kitab - 7-ci sinif zoologiyası normal çıxıb, səhvləri azdır. Amma qalan ikisində terminlər düz verilməyib, çox lazımlı yerlər ya ixtisar edilib, ya da dəyişdirilib. 9-cu sinifdə xüsusilə sinir sistemi ilə bağlı çox kobud səhvlər var",- deyə TQDK-nin seminar rəhbəri vurğulayır.

Tariyel Heybətovun sözlərinə görə, Azərbaycanda çap olunan dərsliklər dünyada gedən elmi yeniliklərdən geri qalır: "TQDK tədris vəsaitlərini məhz bu yeniliklərdən geri qalmamaq üçün üçün buraxır. O vəsaitləri Məleykə xanım da təqdim elədi. Yeni vəsaitlər, yeni materiallar təqdim edirik ki, müəllimlər ondan istifadə edə bilsin. Bizim dərsliklər isə tamamilə köhnə materiallardan ibarətdir. Amma dünya elmində çox şeylər dəyişdirilib, çox şeylər çıxarılıb".

Bununla da, Tariyel müəllim dolayısı ilə həm də test proqramlarında dərsliklərə yox, TQDK-nın buraxdığı vəsaitlərə əsaslanmağı daha doğru sayır: "Qabaqlar bizdə ancaq faktoloji testlər idi, yəni dərslik vəsaitlərinə əsaslanmalı idi. İndi bütün dünyada buna qadağa qoyulub. Testlərdə indi təfəkkür, məntiq tələb edən suallar yer alır. Biz bu vəsaitləri məhz bu ehtiyacları qarşılamaq üçün buraxırıq. Bizim vəsaitlər ilk növbədə müəllimlər və ekspertlər üçün nəzərdə tutulur".

Yəni bu meyl gerçəkləşərsə, instituta girmək istəyən Azərbaycan gənci mütləq TQDK-nın buraxdığı vəsaitlər əsasında xüsusi hazırlıq keçməlidir. Başqa sözlə, ali təhsil almaq istəyənlər mütləq repetitorlara müraciət etməlidirlər ki, xüsusi hazırlıq sayəsində TQDK-nın testlərindən keçə bilsin.

Lakin bir çox pedoqoqlar, o cümlədən 245 saylı məktəbin müəllimi Nizami Heydərli test proqramlarının bu cür mürəkkəbləşdirilməsinin əleyhinədir. Onların fikrincə, bu, repetitor xidmətlərinin daha da çiçəklənməsinə gətirə bilər. "Uşaqların məktəbləri buraxaraq repetitorların yanına getməsi təhsilin səviyyəsini salır və şagirdlərdə əzbərçilik meylləri yaradır. Apardığımız müşahidələr göstərir ki, testlərdə göstərilən yüksək nəticələr aldadıcıdır. Məsələn, 600 - 700 bal toplayaraq yüksək nəticə göstərmiş şagird 2-3 ildən sonra bildiyi hər şeyi unudur və orta nəticələr göstərmiş (200-300 bal toplamış) abuturiyentin səviyyəsinə düşür. Çünki o, əsasən məktəbin son ilində əzbərlədiyi bilikləri sürətlə unudur və tətbiq edə bilmir",- deyə Nizami müəllim vurğulayır.

Repetitor xidmətlərinə ümid bağlamaq şagirdlərdə bir növ arxayınçılıq yaradır və onlar aşağı siniflərdə oxumurlar, əsas gücü 11-ci sinifə verirlər. Həkimlər bunun gənc insanların orqanizminə böyük zərər vurduğuna xüsusi diqqət yetirirlər - əsas zərbə gözlərə dəyir. Təsadüfi deyil ki, son illərdə eynək taxan 11-ci sinif şagirdlərinin sayı artıb. Həmçinin repetior yanına gedən uşaqlar vaxtı-vaxtında qidalana bilmədiyinə görə onlarda mədə-bağırsaq xəstəlikləri, masa arxasında çox oturmaqdan onurğa problemləri yaranır.

Amma bununla belə, vəziyyətin bu cür alınması həm hər iki qurum – TQDK və Təhsil Nazirliyi, həm də repetitor-müəllimlər üçün əlverişlidir. TQDK o qədər də ucuz olmayan vəsaitlər çap etdirir və satır, yəni biznesi yaxşı gedir. Təhsil Nazirliyi isə məktəblərdə təhsilin səviyyəsinin aşağı olmasını repetitor hazırlığının hesabına ört-basdır edir, çünki məktəblərin göstəriciləri abituriyentlərin test nəticələrinə görə hesablanır və məktəblərdəki real vəziyyətlə heç kim maraqlanmır. Repetitor müəllimlər isə müəllim maaşından yetərincə yüksək olan pullar qazanırlar.

Burada zərərə düşən iki ünvan var. Birincisi, hər ay uşağının hazırlığı üçün orta hesabla 200 manat xərcləyən valideyndir ki, indiki zəmanədə bu pulları qazanmaq elə də asan deyil. İkinci zərbə dəyən ünvan isə hər il təhsil xərclərinə 1,5 milyard manat vəsait ayıran dövlət büdcəsidir. Təhsil nəticələri repetitor hazırlığı hesabına əldə edildiyindən bu sistemə ayrılan vəsaitlərin hədər yerə xərcləndiyini düşünmək olar. Çünki şagirdlər həddindən ağır olan təhsil proqramını qavraya bilmirlər və dövlətin onlar üçün ayırdığı vəsaitlər heç bir səmərə vermir.

245 saylı məktəbin biologiya müəllimi, Azad Müəllimlər Birliyinin üzvü Dilşad Nağıyeva vəziyyəti düzəltməyi və şagirdləri orta məktəb dərslikləri vasitəsi ilə də test imtahanlarına hazırlamağı mümkün sayır. Onun fikrincə, bunun üçün ölkədə qəbul edilən təhsil proqramına uyğun dərsliklər hazırlanmalıdır. Proqrama görə, ölkədə 12 illik təhsil sistemi nəzərdə tutulub və dərsliklər də bu sistemə əsaslanmalıdır. Həmin sistemə görə, 12 illik təhsil müddəti ibtidai təhsilə (1-4-cü siniflər), əsas təhsilə (5-9-cu siniflər) və orta təhsilə (10-12-ci siniflər) bölünür. Əsas təhsildə şagird fizika, biologiya və kimya kimi fənlərin müəyyən biliklərinə yiyələnməlidir. Bu fənlərin dərinliklərini isə orta məktəbdə öyrənməlidir. Buna görə də bu istiqamətdə dərsliklər yazılmalıdır. Yəni uşaqlar orta təhsilə keçən zaman ixtisas seçimi etməlidir və seçdikləri ixtisas üzrə də dərin biliklərə yiyələnməlidir. "Çilingər olmaq istəyən şagirdə mən fotosintezi öyrətməyə çalışıram, bunun nə mənası var?",- deyə Dilşad xanım sual verir.

Onun fikrincə, dərslik yazarkən sovet təcrübəsindən yararlanmaq lazımdır: "Bizim həndəsə dərsliyimizi yazan rus pedoqoq on bir il məktəbləri gəzib uşağın nəyi qavrayıb, nəyi qavramadığını öyrənmişdi. Sonra o dərsliyi yazmışdı. Dərsliyi pedoqoq yazmalıdır, idarədə oturan elmi işçi uşaq psixologiyasını bilmədən, dərslik yaza bilməz".

Dilşad Nağıyeva hesab edir ki, bir çox dərsliklər məhz köhnə məlumatlar yer aldığına görə dəyişilməlidir: "Dərsliklərdə vaxtı ilə elə terminlər yer alıb ki, birbaşa rus şovinizmi ilə bağlıdır. Məsələn, dövri sistem cədvəlini Mendeleyevin adına bağlayırlar ki, Qərbdə bunu anlamırlar. Biz dərsliklərdəki bu rus imperializminin təsirindən xilas olmalıyıq".

Amma razılaşaq ki, elmin inkişafı mübahisələrdən yaranır. Elə həqiqətin özü də mübahisə nəticəsində ortaya çıxır. Biz həqiqəti ortaya qoyduq. Bu iki dövlət qurumu arasında yaranan mübahisədən ortaya çıxacaq həqiqəti və nəticəni zaman göstərəcək. Hələlik isə bundan əziyyət çəkən şagirdlərimizdir. ans