“İnsan Haqları Uğrunda” İctimai Birliyin sədri Eynulla Fətullayev bir neçə gün əvvəl mətbuat konfranslarından birində çıxış edərkən, Avrasiya məkanının tamamilə dəyişdiyini və demokratik dəyərlərə qarşı fərqli münasibət sərgilədiyini söyləmişdi. Avropa Şurasının siyasi məhbuslarla bağlı hazırladığı punktlar da E.Fətullayevin dediklərinin həqiqət olduğunu göstərdi. Eyni halda Ukraynanın müxalifət lideri Timoşenkoya verilən 7 illik həbslə bağlı Avropa Şurasının və Qərbin təzyiqlərinə baxmayaraq, Ukrayna hakimiyyəti Timoşenkoya qarşı növbəti cinayət maddələri irəli sürüb. Həmçinin Belarusda baş verən hadisələri də buna misal olaraq göstərmək olar. Mövzu ilə bağlı Eynulla Fətullayev, FaktXeber.com-un suallarını cavalandırıb.

- Eynulla bəy, sizcə baş verən bu halları Avropa Şurasının demokratik prinsiplərə zidd olan hakimiyyətlər qarşısında gücsüzlüyündən irəli gəlir, yoxsa bunun başqa səbəbləri vardır?
- Hesab edirəm ki, dünya düzəni getdikcə dəyişir. Yeni formalaşan dünya düzənində, xüsusilə də Avropa məkanında müşahidə olunan geosiyasi dəyişiklərə uyğun şəkildə İkinci Dünya müharibəsindən sonra yaradılan beynəlxalq təşkilatların məram-məqsədi və eyni zamanda fəaliyyət mexanizmi də dəyişməlidir. Çünki bu təşkilatlar istər-istəməz bipolyar dünya sisteminə uyğun şəkildə yaradılmışdır. Onların əsas məqsədi də ABŞ-la Sovetlər Birliyi arasında konfontrasiyadan irəli gələn beynəlxalq vəziyyəti tənzimləməkdən ibarət idi. Bu məsəl ilk növbədə ATƏT-ə və BMT-yə aiddir. Artıq dünya düzəni və geosiyasi proseslər çox dəyişir. Hətta deyərdim ki, ilbəil yox, hətta aybaay bu dəyişmələr müşahidə olunur. Əvvəlki illərdə olan mütənasiblik tamamilə pozulub. Dünyada gedən bu proseslər Avropa Şurasının beynəlxalq münasibətlər sistemində olan roluna da öz təsirini göstərir. Çünki AŞ-nın əsas məqsədi Varşava müqaviləsinə daxil olan ölkələr və keçmiş SSRİ düşərgəsindəki siyasi sistemin demontajı və bu düşərgənin parçalanması nəticəsində təşəkkül tapan yeni müstəqil dövlətlərin demokratiyaya keçidinin asanlaşdırılması, müəyyən mənada AŞ, Avropa Birliyinə üzv olacaq dövlətlərə keçid mərhələsi üçün nəzərdə tutulmuşdu. Yəni AŞ-nın ümdə prinsipləri demokratik və insan haqları dəyərlərinin yayılması idi. Lakin 10 il bundan əvvəl Avropa siyasətində baş verən dəyişiklər və AB sərhədlərinin dəqiq müəyyən olunması, AB-nin genişləndirmə proqramının dayandırılması, AŞ-nın fəaliyyətinə çox ciddi mənfi təsir göstərdi. Avrasiya məkanında avtoritarlaşdırma və demokratik dəyərlərdən imtina prosesi müşahidə olunur. Bu daha çox Mərkəzi, Cənubi və Şərqi Avropa ölkələrində özünü göstərir. Getdikcə Rusiyanın Baltikyanı ölkələrdə, Bolqarıstan, Rumıniya və Macarıstanda güclənməsi və Avstriya kimi dövlətin Rusiya ilə hesablaşması, AŞ-nın fəaliyyətinin zəifləməsinə səbəb olan əsas amillərdəndir. Bütün bu proseslər onu göstərir ki, artıq Avropa Şurası demokratik tənzimləyici bir orqan olaraq bu prosesləri müşahidə edən passiv bir quruma çevrilib. AŞ demokratik dəyərləri təbliğ edən bir klub rolunu oynayır. Təqribən bu proses artıq 5 il bundan öncə də daha da pisləşdi və dərinləşdi. Artıq bu qurum proseslərə təsir etmək imkanında deyil. Hesab edirəm ki, AŞ-na ən sarsıdıcı zərbəni Rusiya vurdu. Əgər yadınızdadırsa, AŞ-nın Çeçenistanla bağlı hazırladığı qətnamələrinə Rusiya nümayişkaranə mövqe sərgilədi. İlk dəfə Rusiya AŞ-nın tələb etdiyi qətnaməyə əməl etmədi. Bununla da AŞ dilemma qarşısında qaldı. Həmin dövrdə Rusiya ya AŞ-dan çıxarılmalı, ya da ki, AŞ Rusiyanı danışıqlarla yumşaltmalı idi. Çox təəssüf ki, AŞ ikinci yolu seçdi və bununla da avtoritarlığa meylli dövlətlərin nəzarəti altına keçdi. Ən böyük komik vəziyyət Mövlud Çavuşoğlu kimi inhisarçının AŞ-nın Parlament Assambleyasının kürsüsündə əyləşməsi oldu. Bu sanki AŞ-nın öz prinsiplərində imtina etmək üçün bir əsas oldu. Ona görə də, AŞ-nın bütün strukturları iflic vəziyyətdədir. Strukturlar içərisində komissarlıq və katiblik istisna təşkil edir. Ona görə də, yeni dünya düzəninə uyğun təşkilatlar yaradılmalı və sağlam münasibətlər sistemi formalaşdırılmalıdır. AŞ ya dəyərlərini qəbul etməyən dövlətləri təşkilat xarici edərək 1991-cı ildəki mərhələsinə dönməli, ya da ki, təşkilatın əsas prinsip və normaları dəyişməlidir. Əgər normalar dəyişərək təşkilatın bütün prinsip və normaları təftiş olunsa, deməli AŞ buraxılmalıdır. AŞ təftiş olunacağı halda, demokratik prinsiplərdən imtina etməlidir. Bu da absurd bir vəziyyət yaradacaq. Ona görə ki, təşkilatın bünövrəsini məhz demokratik dəyərlər təşkil edir.

- Həbsxanalarda monitorinq keçirməniz haqqında açıqlama vermisiz. Bu layihəniz barədə nə deyə bilərsiz? 
- Əvvəlcə həbsxanaların ümumi monitorinqi keçiriləcək. Bura məhbusların saxlanma şəraiti, cərimə kolonlarının və tibb məntəqələrinin yoxlanması aiddir. Eyni zamanda bildiyimiz kimi, Qobustan həbsxanalarında məşhur məhbuslar saxlanılır. Onlarla görüşlər gözlənilir. Həbsxanalar içərisində Qobustan həbsxanası ən ağır şəraiti olan həbsxana vəziyyəti, bizim monitorinqi həmin yerdən başlamağımıza səbəb olub. Bizim əsas məqsədimiz bu sistemdə gedən islahatlar dəstək vermək və müəyyən mənada ictimai nəzarəti təşkil etməkdən ibarətdir. Bildiyimiz kimi, bu günə qədər monitorinqi Ədliyyə Nazirliyinin yanında İctimai Komitə həyata keçirirdi. Biz də alternativ bir mexanizm olaraq bu missiyanı öz üzərimizə götürürük. Çox ağır bir missiya da olsa, eyni halda çox şərəfli missiyadır. Bu proses davamlı olaraq bütün həbsxanalarda həyata keçiriləcək. Heç bir hüquq müdafiəçisi, hətta Ombudsman Aparatında çalışan mütəxəssislər mənim qədər həbsxana həyatına bələd deyillər. Çünki həyatımın bir hissəsini həbsxana şəraitində yaşamışam. Ona görə də, həbsxana həyatının bütün detallarını bilirəm və öz həyatımda hiss eləmişəm. Bu məsələ ictimai missiya ilə yanaşı mənim üçün bir insani problem olaraq yaxındır. Bizdə olan məlumata görə, həbsxanalarda yeni islahat işlər aparılır. Bizim üçün də maraqlıdır ki, bu işləri yaxından izləyək və dəstək nümayiş etdirək. Ölkədə ilk dəfədir ki, rəsmi dövlət quruma aid olmayan ictimai bir komitə bu missiyanı həyata keçirəcək.  

- Həbsxanalarda siyasi və vicdan məhbusları ilə hər hansı bir görüş nəzərdə tutmusunuzmu?
- Əlbəttə ki, monitorinq zamanı vicdan və siyasi məhbuslar vəziyyəti və onların özləri ilə şəxsi görüşlər keçiriləcək.