Xora xəstəliyinin əmələ gəlməsində əsas rolu Helicobacter pylori (Hp) oynayır. Helicobacter pylori (Hp) infeksiyası ən çox yayılmış infeksiyalardan biridir. Bu mikroorqanizm (bakteriya) mədə və onikibarmaq bağırsağın xorasının etiologiyasında «aparıcı» amildir. Həmin infeksiyanın onikibarmaq bağırsaq xorasının əmələ gəlməsində rolu 100%, mədə xorasının yaranmasında isə 80-90% təşkil edir.

Bir sıra patofizioloqlar xora xəstəliyinin əmələ gəlməsində kəskin və xroniki psixoemosional stresslərə böyük önəm verirlər. Helikobakterilərin aşkar olunması mütəxəssislərin bu amilə daha az əhəmiyyət verməsinə, bəzilərinin isə xəstəliyin etiologiyasında onu tamamilə inkar etməsinə səbəb oldu. Lakin klinik təcrübə əsəb gərginliyinin xəstəliyin əmələ gəlməsində və ağırlaşmasında aparıcı rol oynadığını göstərmişdir.

Alimentar (qidalanma) amil

Alimentar amilin xəstəliyin əmələ gəlməsində rolu tam təsdiq olunmayıb. Lakin ehtimal olunur ki, qıcıqlandırıcı, çox kəskin, ədviyyatlı, kobud, çox isti və ya çox soyuq qidalar mədə şirəsinin, həmçinin xlorid turşusunun ifrazını artırır. Bu isə xora əmələ gətirən digər etioloji amillərin güclənməsinə təkan verir.

Müəyyən olunmuşdur ki, xora xəstəliyi siqaret çəkən insanlarda çəkməyənlərə nisbətən iki dəfə çox təsadüf edir. Alkoqol, həmçinin, xlorid turşusunun ifrazını stimullaşdırır, mədədə selik ifrazının əmələ gəlməsi prosesini pozur, mədənin selikli qişasının həssaslığını azaldır və xroniki qastritin yaranmasına səbəb olur. Çoxlu kofe qəbulu da xlorid turşusunun ifrazını stimullaşdırır və mədənin selikli qişasının işemiyasına səbəb olur.
Siqaretçəkmə, alkoqol və kofenin ifrat qəbulu xora xəstəliyinin əmələ gəlməsində aparıcı rol oynamasa da, şübhəsiz ki, onun inkişafını sürətləndirir və xəstəliyin kəskinləşməsinə meylliyi artırır.

Bir sıra dərman preparatlarının xora xəstəliyinin əmələ gəlməsinə səbəb olduğu sübut edilmişdir. Bunların arasında asetilsalisil turşusu və başqa qeyri-steroid iltihab əleyhinə vasitələr, rezerpin, qlükokortikoidləri göstərmək olar.

Xroniki obstruktiv bronxit, bronxial astma, ağciyər emfizeması, qaraciyər sirrozu, mədəaltı vəzin xəstəlikləri xora xəstəliyinin inkişaf etməsinə səbəb ola bilər. Xora xəstəliyi mədə şirəsinin aqressivliyi (ifrazının artması) ilə mədə və onikibarmaq bağırsağın selikli qişasının müdafiə amilləri arasında tarazlığın aqressivlik hesabına artması nəticəsində baş verir. Aqressivliyi yaradan amillərə helikobakter infeksiyası, xlorid turşusunun ifrazının artması, selikli qişanı zədələyən alimentar amillər (qidanın kimyəvi, termiki, mexaniki xüsusiyyətləri), mədə və onikibarmaq bağırsağın motor funksiyasının pozulması və s. aiddir.

Xəstəliyin klinikasının xoranın lokalizasiyasından, xəstənin yaşından, yanaşı gedən xəstəliklərdən və fəsadlardan asılı olaraq müəyyən xüsusiyyətləri var. Lakin istənilən halda xora xəstəliyinin əsas təzahürləri ağrı və dispersiya sindromlarıdır.
Ağrı. Xora xəstəliyi zamanı ağrı əsas simptomdur və bir sıra xüsusiyyətlərə malikdir. Ağrı, əsasən, epiqastral (mədə) nahiyədə olur: mədə xorasında mərkəzdə və ya mərkəz xəttindən bir qədər solda, onikibarmaq bağırsaq xorası zamanı isə mərkəz xətdən bir qədər sağda olur. Mədə xorasında ağrılar, əsasən, döş sümüyü arxasında və ya ondan solda olduğu üçün bu ağrılar stenokardiya və ya miokard infarktı zamanı baş verən ağrılara bənzəyir. Ağrıların mənşəyini dəqiqləşdirmək üçün xəstənin elektrokardioqrafik müayinəsini aparmaq vacibdir.
Qidanın qəbulu ilə əlaqədar ağrılar erkən, gecikmiş, gecə ağrıları və acqarına baş verən ağrılara ayrılır. Erkən ağrılar qida qəbulundan 0,5- l saat sonra başlanır, xəstəni 1,5-2 saata qədər narahat edir və qida mədədən onikibarmaq bağırsağa ötürüldükdən sonra tədricən keçir. Erkən ağrılar xora mədənin yuxarı şöbələrində lokalizasiya olduğu hallar üçün səciyyəvidir.
Gecikmiş ağrılar qida qəbulundan 1,5-2 saat sonra baş verir. Gecə ağrıları - gecələr, acqarına baş verən ağrılar isə qida qəbulundan 6-7 saat sonra başlayır və xəstə yemək yedikdən və ya süd içdikdən sonra keçir. Gecikmiş, gecə və acqarına baş verən ağrılar xora mədənin çıxacağında və ya onikibarmaq bağırsaqda lokalizasiya olduğu hallar üçün səciyyəvidir. Onu da qeyd etmək lazımdır ki, acqarına baş verən ağrılara heç bir digər xəstəlikdə təsadüf olunmur. Xəstələrin əksəriyyətində küt ağrılar olur. Ağrılar sızıldayan, kəsici, tutmaşəkilli ola bilər.
Qıcqırma, gəyirmə, ürəkbulanma, qusma. Mədənin turş möhtəviyyatının qida borusunun aşağı hissəsini qıcıqlandırması hesabına qıcqırma əmələ gəlir. Qıcqırma yeməkdən sonra ağrı ilə eyni vaxtda yaranır, bəzən isə xora xəstəliyinin yeganə simptomu olur. Ürəkbulanma və qusma xora xəstəliyinin kəskinləşməsi dövründə baş verir. Qusma ağrıların «zirvəsində» baş verir, qusmadan sonra xəstənin vəziyyəti yaxşılaşır, ağrılar azalır, hətta keçə bilir; buna görə də bəzi xəstələr özləri qusma refleksi törədirlər.
Xora xəstəliyində pasiyentlərin iştahası, əsasən, yaxşı olur, lakin yeməkdən sonra baş verəcək ağrıların qorxusu onları yeməkdən imtina etməyə vadar edir. İştahanın pozulmasına nadir hallarda təsadüf edilir. Xəstələrin yarısında, xüsusən kəskinləşmə dövründə qəbizlik qeyd olunur.

Müayinələr

Diaqnozun düzgün qoyulması və adekvat müalicənin təyin edilməsi üçün, ilk növbədə, mədənin sekretor funksiyası zondla tədqiq olunmalıdır. Xoranın müxtəlif lokalizasiyalarında mədə sekresiyası fərqli ola bilər: artmış, normal və azalmış. Laborator müayinələr arasında nəcisdə gizli qan olmasının müəyyən edilməsi də böyük əhəmiyyət kəsb edir. Qanaxmanın müəyyən edilməsi xora xəstəliyinin kəskinləşməsini dolayısı ilə təsdiq edən əlamətdir.
Endoskopik və rentgen müayinəsinin aparılması da vacibdir. Endoskopik müayinə vasitəsilə xoranın lokalizasiyasını, ölçülərini, formasını, rəngini, çapıqlaşmanın əlamətlərini və sairəni müəyyən etmək olur. Rentgenoloji müayinə «taxça» simptomunu - xora «kraterini» doldurmuş kontrast maddənin kölgəsini müəyyən edir ki, bu da xora xəstəliyini birbaşa təsdiq edən əlamətdir.

Xora xəstəliyinin müalicəsi kompleks şəkildə aparılmalıdır. Kompleks müalicə Helicobacter pylori (Hp) ilə mübarizəyə yönəlmişdir. Bu məqsədlə bakteriya əleyhinə preparatlar və xlorid turşusu sekresiyasının inhibitorları tətbiq olunur. Xlorid turşusu sekresiyasının inhibitorları antibakterial preparatların təsir etməsi üçün mədənin pH-nın normal səviyyəsini təmin edir, həmçinin xoranın çapıqlaşması prosesinə xlorid turşusunun aqressiv təsirini azaldır. Üçkomponentli müalicə kursuna «proton nasosu» blokatoru (omeprazol, pantoprozol, lansoprazol), yaxud histamin H2-inhibitoru (ranitidin, famotidin) və ya vismut preparatı və iki antibakterial preparat daxildir. Dördkomponentli müalicə kursu antisekretor preparat, vismut preparatı və iki antibakterial preparatın təyin olunmasını nəzərdə tutur.
Xoranın perforasiyası, profuz mədə-bağırsaq qanaxması və stenoz cərrahi müalicəyə tam göstəriş hesab olunur.
Qoruyucu pəhrizlər xəstəliyin kəskinləşməsi simptomları özünü büruzə verdikdə 2-3 gün müddətinə təyin olunmalı və sonradan xəstələr 1 N-li pəhrizə keçirilməlidir. Bu pəhriz selikli qişanın bərpa proseslərini sürətləndirir, qəbizliyin qarşısını alır, iştahanı bərpa edir və xəstənin ümumi vəziyyətinə müsbət təsir göstərir. Qidalar suda bişirilir, sürtkəcdən keçirilmir. Xəstəliyin remissiya (sağalma) dövründə böyük məhdudiyyətlər qoyulmur, lakin qidanın tez-tez qəbul edilməsi tövsiyə olunur.

Ağırlaşmamış xora xəstəliyinin proqnozu yaxşıdır. Erkən diaqnostika və vaxtında başlanmış müalicə ağırlaşmaların qarşısını alır, həmçinin xəstələrin əmək qabiliyyəti qorunub saxlanmış olur. Xora xəstəliyinin uzun sürən, tez-tez təkrarlanan, ağırlaşmış formalarında, xüsusən bədxassəli proseslərə çevrildiyi zaman proqnoz ağırlaşır.

Xora xəstəliyinin fəsadlarını iki qrupa bölmək olar:

1. Prosesin inkişaf etməsi, xoranın dərinləşməsi və onun transformasiyası ilə bağlı olan fəsadlar. Bunlara qanaxma, perforasiya (mədənin və ya onikibarmaq bağırsağın divarının deşilməsi), penetrasiya (mədənin və ya onikibarmaq bağırsağın deşilmiş di varının qonşu orqan və toxumalara keçməsi), deformasiya və stenoz, habelə xoranın xərçəngə çevrilməsi aiddir. Qeyd olunan fəsadlar daha təhlükəli hesab olunur və xəstəliyin gedişinə, eləcə də müalicə taktikasına əhəmiyyətli dərəcədə təsir edir.

2. Xəstəlik zamanı mədə və onikibarmaq bağırsaqda gedən patoloji proseslərə orqan və sistemlərin verdiyi reaksiya ilə əlaqədar törənən fəsadlar. Vegeto-damar distoniyası, qəbizlik, qaraciyər və öd kisəsinin, habelə mədəaltı vəzin zədələnmələri ilə müşayiət olunan bağırsağın spastik diskeniziyası bu qəbildən olan ağırlaşmalara aiddir,