Azərbaycanın müstəqilliyinin 20 illiyi geridə qaldı. Yaxın tariximizin çox keşməkeşli olayları, müvəfəqiyyətləri, eyni zamanda uğursuzluqları olub. Ancaq Azərbaycan üçün bu illərin ən başlıca problemi - Dağlıq Qarabağ münaqişəsi və işğal altındakı torpaqlar olaraq qalır. Dünyada və Azərbaycanda yekdil fikir ondan ibarətdir ki, Dağlıq Qarabağ probleminin həllinin uzanması münaqişəyə cəlb olunan ölkələrin və ümumilikdə bölgənin sabit və davamlı inkişafına ən böyük əngəldir.

Sənədlər bolluğu münaqişənin həllini sürətləndirmir

Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həlli üzrə danışıqlar dalana dirənib. Münaqişənin həlli yolunda bu vaxtadək xeyli təşəbbüs və həll planı irəli sürülüb. ATƏT-in Minsk qrupu 1990-cı illərin ortalarında “mərhələli”, “paket” və “ümumi dövlət” həll planlarını ortaya qoydu. “Mərhələli həll” planını Ermənistan, “paket” və “ümumi dövlət” həll planlarını isə Azərbaycan qəbul etməyib. Ardınca Parisdə, Ki-Uestdə (ABŞ) və Paris yaxınlığındakı Rambuye qəsrində Azərbaycan və Ermənistan prezidentlərinə anlaşma mətnləri təklif edilib, ancaq bu təşəbbüslər də nəticəsiz qalıb.

İndi masa üzərində “Madrid prinsipləri” deyilən həll planı var. Doğrudur, Azərbaycan hakimiyyəti bu sənədi genişləndirilmiş və ya yeniləndirilmiş Madrid prinsipləri adlandırır, rəsmi Yerevan və eləcə də həmsədrlər isə nədənsə bu ifadələri işlətməkdən çəkinirlər. Son prinsiplərin ümumi mahiyyəti bəllidir: işğal altındakı 5 rayon (Ağdam, Füzuli, Zəngilan, Qubadlı, Cəbrayıl) və Laçının 13 kəndi azad edilir, qaçqınlar geri qayıdır, bütün kommunikasiya xətləri açılır, Dağlıq Qarabağ üçün aralıq status müəyyənləşdirilir, bölgədə tərkibi hələ bəlli olmayan sülhməramlı qüvvələr yerləşdirilir, Laçın və Kəlbəcərin boşaldılması tarixi dəqiqləşdirilir və gələcəkdə Dağlıq Qarabağın yekun statusu ilə bağlı referendum keçirilir.

Azərbaycan diplomatiyasının danışıqları ATƏT-lə yanaşı BMT və AŞPA müstəvisinə keçirmək təşəbbüsləri də özünü göstərir. Doğrudur, BMT, AŞPA, hətta Avropa Birliyi Parlamentinin qəbul etdiyi sənədlərdə Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün vacibliyi vurğulanır, ancaq təəssüf ki, bu sənədlər bolluğu münaqişənin həllini sürətləndirmək iqtidarında deyil.

Son zamanlar Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həllinə Avropa Birliyinin marağı artıb. Azərbaycan və Ermənistan Avropa Birliyinin “Şərq tərəfdaşlığı” proqramının üzvüdürlər. Avropa Birliyinin Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin ədalətli həllini sürətləndirmək məqsədilə iki tərəfdaşı - Azərbaycan və Ermənistanla danışıqları sürətləndirmək imkanları var. Avropa Birliyinin həyata keçirməyə çalışdığı “Nabukko” və “Transxəzər” qaz kəmərləri layihələri Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həllini sürətləndirmək üçün Brüsselə əlavə stimul verə bilər.

Həll modellərinin müzakirəsindən başlanan yol

İndi “Münaqişənin həllində vətəndaş cəmiyyətinin üzərinə hansı vəzifələr düşür” sualı xeyli aktual səslənir. Azərbaycan QHT-ləri Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həllini yaxınlaşdırmaq və qarşılıqlı dialoqu genişləndirmək məqsədilə bu illərdə erməni həmkarları ilə birgə xeyli layihə həyata keçiriblər. Bu sıraya siyasi ekspertlərin, qadın və gənc fəalların Gürcüstan və digər ölkələrdə təşkil etdikləri dəyirmi masaları, müxtəlif mövzularda konfrans və seminarları, o cümlədən Bakı və Yerevan arasında telekörpüləri, ortaq sənədli filmlərin çəkilişi və yayımını göstərə bilərik.

Dünyanın tanınmış qeyri-hökumət təşkilatları da Azərbaycandakı tərəf-müqabilləri ilə əməkdaşlıq edir, birgə layihələr həyata keçirirlər. Ancaq bunların çox az hissəsi birbaşa Dağlıq Qarabağ münaqişənin həllinə aiddir. Bu sırada əsasən “İnternational Alert” və LİNKS təşkilatlarının adlarını çəkmək olar. Bu və digər az qisim beynəlxalq təşkilatlar Cənubi Qafqazda sülh və sabitliyin yaradılması, o cümlədən Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin sülh yoluyla həlli məqsədilə illərdir müxtəlif layihələr həyata keçirirlər. Həmin layihələrə Avropanın və qarşıduran ölkələrin ekspertləri, qeyri-hökumət təşkilatlarının nümayəndələri qatılaraq geniş fikir mübadiləsi aparırlar.

Əlbəttə, bütün bu görüşləri uğurlu adlandırmaq çətindir, qarşıduran tərəflər arasındakı fikir toqquşmaları bəzən sərtlik həddini çox keçir. Buna baxmayaraq bu tip görüşlərin və fikir mübadilələrinin vacibliyini çoxları anlayır. Bu illərdə Azərbaycan, Ermənistan və Dağlıq Qarabağda bir-birini tanımayan gənc nəsil yetişib. Gənclərin neytral ərazidə görüşləri, dəyirmi masalarda iştirakları, konfrans və seminarlara qatılmaları bir-birlərini tanımaq və dinləmək baxımından olduqca vacibdir. Birbaşa təmas yeni fikir və ideyaların ortaya çıxmasına şərait yaradır.

“İnternational Alert” təşkilatı sonuncu dəfə 2011-ci ilin mart ayında Şimali İrlandiya və Kiprdəki münaqişələr barədə Bakı, Yerevan və Xankəndidə dəyirmi masalar təşkil edib. Humanitar Tədqiqatlar Cəmiyyəti ilə birgə Bakıda keçilirilən tədbirə Şimali İrlandiya probleminin həllində birbaşa iştirak etmiş ekspert, İngiltərənin keçmiş baş naziri Toni Blerin müşaviri Conatan Pauel qatılmışdı. O, Şimali İrlandiya probleminin onilliklərin qanlı qarşıdurmasından masa arxasındakı həllinə necə səbirlə yaxınlaşdıqlarını auditoriyaya anlatdı. Pauel Şimali İrlandiya ilə Dağlıq Qarabağ arasında paralellər aparmasa da, qanlı münaqişələrin həlli trayektoriyalarının oxşar olduğunu söyləməyi unutmadı. Həqiqətən velosiped icad etməyə ehtiyac yoxdur, sivil ölkələr separatçılıqla bağlı problemləri necə həll edirlərsə və bununla barışa necə nail olurlarsa, biz də Dağlıq Qarabağ probleminin həllinə eləcə yaxınlaşmalıyıq.

Ümumiyyətlə, Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həlli baxımından dünyadakı oxşar problemlərin müzakirəsi, müqayisəli təhlili önəmlidir. Çünki Dağlıq Qarabağa veriləcək yekun status sonda dünyada mövcud olan geniş muxtariyyət statuslarından yüksək olmayacaq. Dağlıq Qarabağa müstəqillik ideyası müharibə və qarşıdurmanın davamı deməkdir. Azərbaycan prezidenti də bir müddət öncə “Euronews” televiziya kanalına müsahibəsində Dağlıq Qarabağa dünyada mövcud olan istənilən muxtariyyət statusunun verilə biləcəyini söyləmişdi. Dövlət başçısı konkret olaraq İtaliyanın tərkibində muxtar statusu olan Cənubi Tirolun adını çəkmişdi. Azərbaycan rəsmiləri müxtəlif vaxtlarda Cənubi Tirolla yanaşı Aland adaları, Triest, Tatarıstan və digər modellərin də adlarını çəkiblər. Hətta haqqında danışdığımız  Şimali İrlandiya modeli də Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həllində əsas kimi götürülə bilər. Yetər ki, Ermənistan bu modellərin müzakirəsinə hazır olsun və ya biz onları bu tip müzakirələrə sövq edə bilək. Yaxşı haldır ki, beynəlxalq təşkilatlar bir sıra layihələrində Azərbaycan və Ermənistan təmsilçilərini Avropadakı muxtar qurumların təcrübəsini öyrənməyə təşviq edirlər.

“Azərbaycanın regionda artan gücü, xarici dövlətləri Dağlıq Qarabağ məsələsinin həllində daha yaxından iştirak etməyə və bu məsələnin sülh yolu ilə həllinə daha çox cəlb etməlidir”. Bu sözləri bir neçə il öncə Londonda keçirilən beynəlxalq konfransda Böyük Britaniyanın LİNKS qeyri-hökümət təşkilatının rəhbəri Denis Sammut demişdi. Konfransda Azərbaycanın xarici siyasəti və Dağlıq Qarabağ məsələsi müzakirə edilmişdi. Tədbirə QHT təmsilçiləri ilə yanaşı dövlət nümayəndələri də qatılmışdılar.

LİNKS sonrakı illərdə Dağlıq Qarabağ münaqişəsinə baxışları müəyyənləşdirmək məqsədilə Azərbaycan və Ermənistanda fəaliyyət göstərən 46 siyasi təşkilatın nümayəndələrinin müsahibələri əsasında sorğu da keçirmişdi. Sorğu nəticəsində Azərbaycanın siyasi təşkilatları arasında Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həlli ilə bağlı ümumi konsensus olduğu üzə çıxmışdı. Konsensus ondan ibarət idi ki, münaqişə Azərbaycanın ərazi bütövlüyü çərçivəsində həll olunmalıdır. Azərbaycandakı siyasi partiyalar Dağlıq Qarabağda yaşayan ermənilərin gələcəkdə hansı formada yaşayacaqları barədə düşünürlər. Ermənistanın siyasi təşkilatlarının isə Dağlıq Qarabağın azərbaycanlı icmasının gələcəyi ilə bağlı rəyləri yoxdur. Ermənistan cəmiyyətində razılıq müşahidə olunan digər əsas fikir isə ondan ibarət idi ki, münaqişənin istənilən həlli zamanı Dağlıq Qarabağın erməni əhalisinə təhlükəsizlik zəmanəti verməlidir.

Layihənin məqsədi Qarabağ probleminin həlli dialoqunu Azərbaycan və Ermənistan daxilində və iki ölkənin cəmiyyətləri arasında stimullaşdırmaqdan ibarət idi.

Müharibənin alternativi

Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həllində müharibə ritorikası hər zaman yüksək olub, bunun obyektiv və subyektiv səbəbləri var. Obyektiv səbəb odur ki, problemin sülh yolu ilə həlli və işğal altındakı torpaqların azad olunması prosesi uzandıqca müharibə ritorikası istər-istəməz artır. Subyektiv səbəbə gəldikdə isə müharibədən danışan qruplar bununla varlıqlarını göstərməyə çalışırlar. Əslində bu siyasət həmin qrup və şəxslərin özlərinin əleyhinə çevrilir, çünki daim “müharibə olacaq” deyənlərə inamsızlıq artır, söz ucuzlaşır, bunun yerinə “Lazım nə zaman gələcək” (“Lazım gələrsə, müharibə başlayacaq” açıqlamalarına işarə olaraq) kimi ironik ifadələr populyarlaşır.

Müharibə yeni dağıntılar və insan itkisi deməkdir. Bölgədə nisbi sabitliyin ortadan qaldırılması, qonşu dövlətlərin prosesə müdaxiləsi və Azərbaycana mənfi yönlü təzyiqlərin artması deməkdir. Bu baxımdan müharibə çağırışları bəzən aktual səslənsə də, bunun hansı çətinliklərə yol açacağı daim götür-qoy edilir. Təsadüfi deyil ki, Azərbaycan rəsmilərinin bir qismi son zamanlar problemin danışıqlar yolu ilə həllinə alternativin olmadığını söyləyirlər. Prezident Administrasiyasının şöbə müdiri Əli Həsənov son açıqlamasında Dağlıq Qarabağ münaqişəsi ilə bağlı status-kvonun saxlanılmasının bölgədə yeni müharibəyə səbəb ola biləcəyini söyləsə də, bir qədər əvvəlki açıqlamasında danışıqlara alternativ olmadığını vurğulamışdı.

Xarici işlər naziri Elmar Məmmədyarov isə mətbuata verdiyi müsahibədə müharibənin mümkünlüyünü bu sözlərlə istisna etmişdi: “Münaqişənin hərbi yolla həlli yolverilməzdir. Və biz bunu regionda 90-cı illərdə görmüşük və bu yaxınlarda, 2008-ci ildə Şimali Qafqazdakı hərbi əməliyyatları gördük. Hərbi əməliyyatlar nəhəng problemlər gətirir - həm iqtisadi, həm sosial, həm siyasi, hətta emosional... Mən hərbi əməliyyatların tərəfdarı deyiləm və hesab edirəm ki, diplomatiya böyük rol oynamalıdır və bu kontekstdə heç kimin rədd edə bilməyəcəyi dəlillərdən maksimum istifadə etmək lazımdır”.

Postkonflikt dövrünün təmasları və yoğunlaşan dialoq

Azərbaycanda müharibə imkanlarından danışılsa da,  Elmar Məmmədyarovun dilə gətirdiyi mövcud reallıqlar da qulaqardına vurulmur. Bəs müharibəsiz sülhə necə nail olmaq mümkündür?

Elmar Məmmədayarov vaxtilə Azərbaycanla Ermənistanın qeyri-hökumət təşkilatları və media nümayəndələri arasındakı təmaslara tərəfdar olduğunu söyləmişdi. Bunun ardınca Azərbaycanın Rusiyadakı səfiri Polad Bülbüloğlunun bir qrup ziyalı ilə birgə işğal altındakı torpaqlara ziyarəti və separatçıların lideri ilə görüşü belə bir ümid yaratmışdı ki, qarşıduran tərəflər arasında təmaslar, fikir mübadilələri, birgə müzakirələrin miqyası  artacaq. Ancaq bu proses başlamadan səngidi.

Azərbaycan və Ermənistanın vətəndaş cəmiyyətinin nümayəndələri əvvəlkitək üçüncü ölkələrdə görüşərək fikir mübadiləsi aparırlar. Birbaşa əlaqə aşağı səviyyədədir. Halbuki azərbaycanlı və erməni ekspertlərin, vətəndaş cəmiyyətinin fəal nümayəndələrinin birgə müzakirə edəcəyi mövzular kifayət qədərdir. Vacib deyil ki, mütləq münaqişənin həlli məsələsi və ya bölgənin statusu müzakirə olunsun. Bu istiqamətdə rəsmilər və ATƏT-in Minsk qrupu onsuz da danışıqlar aparırlar. Vətəndaş cəmiyyətinin fəalları daha çox postkonfilikt dövrünün problemlərini müzakirəyə çıxara bilərlər. Yəni ən azı “xalqlar arasında inam atmosferinin formalaşması üçün ilkin olaraq hansı addımlar atılmalıdır” sualının cavabı üzərində ciddi düşünməyə ehtiyac var. Çünki bir gün sülh sazişi imzalanarsa, münaqişənin həlli prosesində köçkünlər Dağlıq Qarabağa qayıtmalı, Azərbaycanla Ermənistan arasında münasibətlər bərpa olunmalıdır. Həmin günə iki ölkənin cəmiyyətləri nə dərəcədə hazırdılar? Ona görə də sülh sazişi imzalanacaq günü gözləmədən cəmiyyətlərin dialoq aparması, maraq kəsb edən mövzuları birgə müzakirə etməsi vacibdir.

Oktyabrın 13-də Dilarə Əliyeva adına Qadın Hüquqlarının Müdafiəsi Cəmiyyətinin ofisində Böyük Britaniya səfirliyinin dəstəyi ilə keçirilən “Beynəlxalq təşkilatların sülhyaratma prosesində fəaliyyəti” adlı dəyirmi masada məhz qarşıduran tərəflərin dialoq məsələsi müzakirəyə çıxarılmışdı. Toplantıda səslənən fikirləri yuvarlaqlaşdırsaq, Azərbaycan, Ermənistan və Dağlıq Qarabağın vətəndaş cəmiyyətləri arasında dialoq vacibliyinin ortaya çıxdığını söyləmək olar. Əlamətdar haldır ki, bu toplantından iki gün sonra Azərbaycanın hakimiyyət mənsubları yalnız rəsmi səviyyədə deyil, vətəndaş cəmiyyətləri səviyyəsində də dialoqun sürətləndirilməsi zərurətini dilə gətiriblər.

Milli Məclisin sədr müavini Bahar Muradova ATƏT Parlament Assambleyasında (PA) Dağlıq Qarabağın azərbaycanlı və erməni icmasının görüşünün keçirilməsi təklifi ilə çıxış edib. “Bu, tərəflər arasında etimad üçün lazımdır” deyən Bahar Muradovanın sözlərinə görə, ATƏT PA rəhbərliyi və ATƏT-in Minsk qrupunun həmsədrləri bu təklifi dəstəkləyiblər: “Hesab edirəm ki, Dağlıq Qarabağda yaşayan ermənilər Azərbaycan vətəndaşları olduqlarına görə görüş Bakıda keçirilə bilər. Ancaq görüşün Vyanada da keçirilməsi mümkündür. Bu, sadəcə təklifdir”.

Bu açıqlamanın ardınca Milli Məclisin insan hüquqları komitəsinin sədri Rəbiyyət Aslanova da “Dağlıq Qarabağın azərbaycanlı icması fəaliyyətində və mövqeyində dəyişiklik etməlidir” fikirini səsləndirib. Rəbiyyət Aslanovanın sözlərinə görə, icma münaqişənin həlli prosesinə qatılmalı və bütün işləri hansısa qurumların üzərinə atmamalıdır: “İcma prosesdə fəal iştirak üçün fəaliyyətini gücləndirməli, fəaliyyətində və mövqelərində dəyişiklik etməlidir. Həmçinin hüququnu müdafiə etməyi bacarmalıdır”.

Beləliklə, əgər Azərbaycan, Ermənistan və Dağlıq Qarabağın vətəndaş cəmiyyətləri arasında dialoqun intensivləşdirilməsinə rəsmi Bakı birmənalı olaraq yaşıl işıq yandırıbsa, yubanmadan bu işə girişmək, dialoq iştirakçılarının sayını artırmaq lazımdır.

Elxan Şahinoğlu

“Atlas” Araşdırmalar Mərkəzinin rəhbəri