Yusif Dirili: "Gen - təkamüldə qazanılmış əlamətlərin nəsildən-nəslə ötürülməsini təmin edən irsiyyətin elementar vahididir və hər hansı orqanizmin genetik proqramına müdaxilə çox qorxuludur"

"Təəssüf ki, bir sıra iş adamları qısa müddətdə çoxlu qazanc götürmək məqsədiylə GMO məhsullarına xeyli maraq göstərirlər"

Günümüzdə müxtəlif xəstəliklərin, uşaq ölümlərinin artmasını, orta ömür yaşının aşağı düşməsini və sair bu kimi halların yediyimiz qidalarla əlaqələndirilməsi, məni bu sahədə araşdırma aparmağa vadar etdi. Və bu zaman çox dəhşətli məlumatlar topladım. Sən demə, istifadə etdiyimiz məhsulların 80 faizi genetiyi dəyişdirilmiş orqanizmlərdən ibarət imiş. Bu sahə ilə Genetik Mühəndislik məşğul olur. Genetik Mühəndislik məhsulları texnologiyası, yaşayan orqanizmlərin genetik ana quruluşunu dəyişdirməyi və əldə edilən yeni məhsulları qazanc məqsədiylə satmağı hədəfləyən bir sahədir. Bu texnologiya ilə məşğul olan firmalar öz məhsullarının ətraf mühitə, o cümlədən biomüxtəlifliyə, eləcə də insan  sağlamlığına mənfi təsirlərini  ört-basdır etməyə çalışaraq, işlərinin dünyadakı aclığı azaldacağını, əkinçilikdə yeni uğurların əldə olunacağını, həmçinin xəstəliklərin müalicə olunacağını, insan ömrünü uzadacağını iddia edirdilər. Halbuki, həqiqətdə görülən işlərə nəzər saldıqda əsas məqsədin dünyadakı  toxum, qida, tibbi məhsullar, lifli qidalar sektorlarını inhisara almaq məqsədi daşıdığı anlaşılır. Təssüf ki, bu məhsulların insan üçün maddi və mənəvi zərərlərindən çox az adam xəbərdardır.

Sözügedən problemlə bağlı ekologiya üzrə ekspert, alim Yusif Dirili FaktXeber.com-a geniş açıqlama verib.

O, ilk olaraq GMO haqqında məlumat verdi. Bildirdi ki, GMO dedikdə hər hansı  bir canlının - heyvanların, bitkilərin, miokroorqanizmlərin genotipinə ona tamamilə yad olan  digər canlıdan götürülmüş gen və ya genlər əsasında yaradılmış yeni hibrid orqanizm nəzərdə tutulur: «Başqa sözlə, bitkilərə balıqlardan, əqrəblərdən və ya cücülərdən, eləcə də müxtəlif mikroorqanizmlərdən genlərin köçürülməsi nəticəsində yaradılmış canlı varlıqlar transogen və ya GMO bitkilər  adlanır».

Son vaxtlar  transogen mənşəli  bitki və heyvan məhsulları haqqında elmi konfranslarda, KİV-də əvvəlki illərdən münasbətdə daha çox danışılır. Bəs görəsən GMO doğrudanmı bu qədər təhlükəlidir? Alim dedi ki, əlbəttə, o yerdə ki  söhbət genlərin dəyişdirilməsindən gedir, nəticəni mütləq mənada yaxşı gözləmək olmaz: «Axı gen – təkamüldə qazanılmış əlamətlərin nəsildən-nəslə ötürülməsini təmin edən irsiyyətin elementar  vahididir və hər hansı orqanizmin genetik proqramına müdaxilə çox təhlükəlidir. Təəssüf ki, bir sıra iş adamları qısa müddətdə çoxlu qazanc götürmək məqsədiylə GMO məhsullarına xeyli maraq göstərirlər». Yusif müəllim daha sonra bu işin texnikası haqqında danışdı: «GMO - Gen mühəndisliyinin praktik nəticəsidir. Gen mühəndisliyi bir orqanizmdə olan  genin digər orqanizmə köçürülməsidir (transgenez). Transgenezin baş verməsi üçün əvvəl geni ayırırlar, sonra onun işini tənzimləyən və birləşməsini təmin edən gen sisteminə malik xüsusi sahəyə yerləşdirirlər. Sonra həmin geni əvvəl hüceyrəyə, daha sonra genomuna daxil etməklərə yeni orqanizm yetişdirirlər». O həmçinin gen mühəndisliyindən  məqsədyönlü, planlı şəkildə istifadə edilmədiyi halda bəşəriyyəti böyük təhlükə gözlədiyini də bildirdi: «GMO istehsalçısı olan kampaniyalar öz işlərini hər hansı  xəstəliyə, zərərvericiyə, virusa, alaq otlarına, soyuğa, quraqlığa, duza və s. qarşı davamlı bitki sortlarının yaradılması istiqamətində qururlar. Belə sortların becərildiyi bölgələrdə ənənəvi mədəni bitki növlərinin, onların yabanı əcdadlarıın  endemik formaların, göbələk və mikroorqanizmlərin, eləcə də heyvan və quşların, həşaratların növmüxtəlifliklərinin  azalır. Daha davamlı və tez inkişaf edən  GMO bitkilər adi növləri yayıldıqları təbii ekosistemlən sıxışdırıb çıxarırlar. Nəticədə kənd təsəprrüfatında davamlı istehsalı təmin edən  sort və cinslər sayca azalır və milli ətraf təhlükəsizliyinin təminatı çətinləşir».

Alim bu məsələni daha aydın izah etmək üçün GMO kartof sortundan danışmağa başladı. Bu məsələyə toxunmaqla demək istəyirdi ki, bircə məhsulun GMO olması ekoloji sistemə görün nə qədər mənfi təsir göstərir. O, ilk öncə qeyd elədi ki, kartof sortları adi sortlara nisbətən daha tez xarab olur, çürüyür. Tərkibində olan C vitamininin miqdarı da adi sortdan xeyli azdır: «İkinisi, GMO kartof sortları kolarado böcəyinin təsirinə məruz qalmır. Belə ki, adıçəkilən həşərat bu cür kartofun nə vegetativ, nə də generativ orqanları ilə  qidalana bilmir. Bir düşünün, kartof bitkilərinin bir nömrəli zərərvericisi sayılan kolarado böcəyi onu bir qida kimi rədd edirsə, görəsən insanların belə bir məhsulla qidalanması nə dərəcədə düzgündür?»  O, söhbətinə davam edərək bildirdi ki, özlərinə başqa qida mənbəyi  axtarmaq məcburiyyətində qalan bu böcəklərin böyük bir kütləsi həmin mərhələdə məhv olur: «Bu böcəklərlə qidalanan quşların da yaşayışını çətinləşdirir. Qida zənciri qırılır, növmüxtəlifliyi deqradasiyaya uğrayır. Yaşayış uğrunda mübarizədə qalib çıxan böcəklər isə  növbəti qida resursu kimi  kartofla eyni fəsildən olan  digər mədəni bitkilər – badımcan, pomidor, bibər və sairə hücum edir, nəticədə təsərrüfata çoxşahəli ziyan gətirir, hansı ki, kartofla qidalanarkən bu hal baş vermirdi».

Alim eyni zamanda həmin kartof sahələrində böcəklərə qarşı  yeni tərkibə malik kəskin zəhərlərdən istifadə edildiyini bildirdi: «Bu isə bir tərəfdən torpağın kimyəvi çirklənməsi, digər tərəfdən əldə olunmuş məhsulun insan tərəfindən qəbulunun  sağlamlığa təhlükəsinə səbəb olur. Qeyd edim ki, GMO kartof sortu eyni ərazidə bir neçə dəfə əkildiyi zaman zərərvericiyə qarşı transogen davamlığı da azalır»

QİDA KİMİ TƏHLÜKƏLƏRİ

Araşdırmalar zamanı aydın olub ki, bu cür bitkilərin becərildiyi sahələrdə bal arısı və digər qiymətli cücülərin sayı 30 faiz aşağı düşüb. Eyni zamanda bu cür bitkilərlə qidalanan  parabüzən nəsilvermə qabiliyyətini itirib. Transogen bitkilərin daha intensiv becərildiyi ölkələrdə tərəvəz bitkilərinin ənənəvi  sortlarını 97 faizi artıq yoxdur.

Alim bu məsələyə münasibət bildirərkən qeyd elədi ki, Azərbaycanda da vəziyyət oxşardır: «Qəbələ RLS-də radiasiyanın təsirindən biomüxtəliflik itir, digər tərəfdən transogen mənşəli toxumların və məhsulların ölkəmizdə müxtəlif yollarla gətirilməsi və geniş sahələrdə becərilməsi yerli genetik ehtiyatların əkin dövriyyəsindən çıxmasına səbəb olur. İldən-ilə kənd təsərrüfatı məhsullarının  çeşidinin azalması və keyfiyyətinin aşağı düşməsi buna sübutdur: qarpız, xiyar, pomidor, kartof, soğan, bibər, badımcan və meyvələr dadlarını, görünüşlərini itirirlər».

Həmçinin, tədqiqatlar zamanı aydın olub ki, genetik mühəndisliyi tətbiq olunmuş məhsullar potensial olaraq toksik olub insan orqanizmində müxtəlif növ fəsadlar yaradır. Aşağıda onlardan bəzilərini nümunə kimi veririk.

GMO mənşəli maddə bəzən ölümlə nəticələnən güclü ağrılara və tənəffüs yollarının spazmasına gətirir. Transogen DNT molekulu həzm sistemində tam parçalana bilmir, ona görə də bağırsaq mikroflorasına, bəzən isə cinsi hüceyrələrə keçərək yeni rekombinat hüceyrələrin əmələ gəlməsinə səbəb olur.

Rus allerqoloqu Gervayevin fikrincə son illər allergiyalı xəstəliklərin sayca artması qida məhsullarındakı GMO kompanentləri ilə əlaqədardır.

2003-cü ildə transogen soya əsasında hazırlanan körpə qidası «Humana»nın kiçik yaşlı  uşaqlara verilməsi bir neçəsinin ölümünə səbəb oldu.

ABŞ-da transogen bakteriyalardan alınmış və qida maddələrinə əlavə edilmiş məhsullardan istifadə onlarla adamın ölümünə və minlərlə insanın əlil olmasına səbəb olub.

Yaponiyanın üçüncü böyük kimyəvi şirkəti olan Showa-Denko ilk dəfə 1988-89-cu illərdə həkim təyinatı olmadan satılan dərmanlarda genetik mühəndisliyi tətbiq olunmuş bakteriyalar istifadə edib.  Bu insanların daha ağır xəstələnməsinə səbəb oldu.  Buna görə «Showa Denko» şirkəti zərərçəkənlərə 2 milyard dollar təzminat ödədi.

1994-cü ildə FDA bir  firmanın «böyümə hormonu» satmasını və süd verən inəklərə bu hormonun yeridilməsini elm adamlarının bütün etirazlarına baxmayaraq, təsdiqləyir. Və sonra aydın olur ki, həmin inəklərin südündən əldə edilən qidaları istehlak edən insanlarda sinə, prostat və kolon xərçənginə tutulma riski olduqca çoxdur. 

1998-ci ildə Kanadada hökumətin vəzifələndirdiyi elm adamları siçanlarda etdikləri təcrübələrdə prostat xərçəngi və tiroid kistleri ehtimallarına rast gəliblər. Nəticə olaraq 1999-cu ildə Kanada hökuməti süd verən inəklərdə bu hormonun istifadə edilməsini qadağan etdi.

Bəs bu məhsullar ölkəmizə necə ayaq açıb. Qısa bir araşdırma apardım və öyrəndim ki, yerli kənd təsərrüfatı məhsulları müxtəlif vasitələrlə – qaçqın və məcburi köçkünlərə humanitar yardım, bəzi QHT-lərin xarici firmalarla işgüzar əməkdaşlığı, bir çox hallarda isə səlahiyyəti dövlət məmurlarının  bu məsələyə məsuliyyətsiz münasibəti nəticəsində ölkəmizə gətirilir. Yusif müəllim deyilənlərə əlavə olaraq bildirdi ki, ənənəvi sortların  ərazidən sıxışdırılıb çıxarılması yaxınlıqdan əkilmiş GMO mənşəli bitkilər və onların sortları ilə  təsadüfi çarpaz  tozlanması nəticəsində də baş verir: «Bu zaman yerli adi mədəni bitkilər sort təmizliyini itirir, GMO-dan keçən genlər hesabıtan ərazinin nəinki aqrobiomüxtəlifliyi, eləcə də mövcud qiymətli genetik ehtiyatlar sıradan çıxır». O, həmçinin qeyd etdi ki, transogen mədəni  bitkilərdən mühitin müxtəlif əlevrişsiz amillərinə qarşı köçürülmüş davamlı genlərin  təsadüfən onların yabanı formalarına ötürülməsi təhlükəli alaq otlarının  yaranmasına səbəb ola bilər.

GMO-DAN İMTİNA ADDIMLARI

Qeyd edim ki, transogen bitkilər  istehsal edən  3 əsas dövlətdən biri olan Kanada fermerləri GMO bitkiçilik məhsullarından qida maddələri emal etmək üçün imtina etmişlər. Buna səbəb həm də GMO bitkilərinin tozcuqlarının, onların əcdad formalarına təsadüfi köçürülməsi nəticəçsində yarana bilən  genetik çirklənmə  amilinin  reallaşmasıdır. Bu ölkədə 10 min fermer bu məhsulun istehsalı, idxalı və yayılmasına qarşı çıxıb. Onlar  GMO-ların  insan sağlamlığına və ətraf mühit üçün təhlükəli olduğunu etiraf edirlər.

İngiltərədə kasıb fermerlərin vəkilləri  toxumların satışı ilə  himayə etdikləri fermerlərin  müflisləşdiklərini proqnozlaşdırırlar. Çünki  GMO toxumlarından çoxu sterildir, yəni nəsilvermə qabiliyyəti yoxdur. Ona görə də həmin ölkədə transogen bitkilərin becərilməsinə qadağa qoyulub. Sığorta kompaniyaları isə belə bitkiləri yetişdirən fermerlərin təsərrüfatını sığortalamqdan imtina ediblər.

Hazırda GMO istehsalına liderlik edən ABŞ-ın yerli fermerləri transorgen bitkilərin yaratdığı problemləri görüb öz fəaliyyətlərini ekoloji təmiz  məhsulların istehsalına yönəldiblər. Belə ki, GMO (əkin sahəsinə görə) nəinki aclıq probleminin öhdəsindən gələ bilmədi, əksinə 90 minə yaxın fermer müflisləşərək aclar ordusunu daha da artırdılar. Torpaqlarlarda mikroflora pozulduğundan onun münbitliyi də xeyli dərəcədə zəiflədi.

Afrika ölkələri isə aclıqla üz-üzə olmalarına baxmayaraq, nəhəng korparasiyaların təklif etdikləri transogen bitkiləri becərməkdən imtina ediblər.

Ekoloji ekspert də bu məsələyə münasibət bildirərkən azərbaycanlı fermerlərin bundan nəticə çıxarmalı olduqlarını bildirdi: «Hamı bilməlidir ki, vaxtilə transogen bitkiləri  «bəh-bəh»lə alqışlayan, onların becərilməsi üçün  öz torpaqlarını təklif edən ölkələr, bu gün dövlət səviyyəsində həmin bitkilərin və onların toxumlarının, GMO əsasında  istehsal edilən qida məhsullarının idxalı, istehsalı və istifadəsinə qarşı müvafiq sərt qanunlar qəbul edirlər».

Bu barədə maarifçiliyin vəziyyəti ilə də maraqlandım. Yusif müəllim bildirdi ki, transogen mənşəli orqanizmlər, onların faydalı və zərərli cəhətləri barədə Kənd Təsərrüfatı Nazirliyi və Azərbaycan Emi Tədqiqat Əkinçilik İnstitutunun  aparıcı mütəxəssisləri Zülfüqar Məmmədov (k/t e.n.),  Elxan Əliyev (biologiya e.n.), Ə.Musayevin (k/t e.n.) apardıqları tədqiqat işləri mühüm əhəmiyyət kəsb edir: «Onların vaxtaşırı respublika mətbuatında dərc etdikləri məqalələr  əhalinin maarifləndirilməsi istiqamətində praktik əhəmiyyətə malikdir. Bu baxımdar Teymur Kəsəmənlinin redaktoru olduğu «Eko-inter» beynəlxalq elmi-kütləvi jurnalı çox böyük iş görür. E.Əliyev və Z.Məmmədovun təsisçiliyi ilə fəaliyyət göstərən «Gen mühəndisliyi ilə bağlı maarifləndirmə» («AzərGMO») İctimai Birliyinin  gördüyü işləri xüsusi qiymətləndirmək lazımdır». O,  2005-ci ildə Milli Məclis «toxumçuluq haqqında» AR Qanununa əlavə və dəyişikliklər edərkən GMO mənşli bitki toxumlarının  ölkəmizə idxalını və yayılmasını qadağan etdiyini də xüsusi vurğuladı

Alimdən son olaraq insanlarımız üçün nə məsləhət gördüyünü soruşdum. O, bunları dedi: «Bazarlarımızda xaricdən  gətirilmiş bitki və heyvan mənşəli məhsullar görünüşü gözəl, lakin dadsız meyvələr, ət məhsulları, uşaq yeməkləri GMO mənşəli hesab olunur. Ona görə də yalnız yerli məhsullara - ənənəvi və adi sortlarla, yerli istehsala üstünlük verməliyik».

Leyla Tağızadə