Azərbaycan incəsənəti xalqımızın tarixi qədər qədim və zəngindir. Qobustan qaya rəsmləri qədim Albaniya dövrünün bədii keramikası, Orta əsrlərdə inşa edilmiş əzəmətli qəsrlər, türbələr, məscidlər, saraylar, dünya şöhrəti qazanmış Təbriz miniatür məktəbinin nümunələri rəngarəng xalçalar, tikmələr, zərif çini qablar, şəbəkə və zərgərlik məmulatı bütün bunlar bədii irsimizin çox zəngin olduğunu sübut edir. Azərbaycan incəsənəti təbiəti kimi rəngarəng dolğun və zəngindir. Azərbaycan miniatür sənəti dünya incəsənəti tarixində mühüm yer tutur. Miniatür həcmin kiçikliyi ilə bərabər bədii üslubların xüsusi incəliyi ilə fərqlənən təsviri sənət əsərinə deyilir.
Orta əsrlərdə üzü köçürülən Qurani-Kərim yalnız naxışlarla bəzədilirdisə dünyəvi məzmunlu əsərlər çox zaman süjetli miniatürlərlə illüstrasiya olunur, ornamentlərlə bəzədilirdi.
Miniatür sənətinə bəzən saray sənəti də deyilir. Ona görə ki, əlyazma kitabların miniatürlərlə bəzədilməsinə ən çox tələbat feodal cəmiyyətinin yuxarı təbəqəsi-padşahlar, şahzadələr arasında olmuşdur. Mahir rəssam, nəqqaş, xəttat və cildsazlar tərəfindən uzun müddətə başa çatdırılan bu qiymətli əlyazmaların əsas sifarişçisi və sahibi də elə onlar idi. Miniatürün yaranmasında əsas vəzifə rəssam xəttatların üzərinə düşürdü. Xəttatlıq sənəti çox incə və çətin sənət növlərindən sayılır. Xəttat rəssam bədii xətt ilə əsəri kağıza köçürürdü. Xəttat nəinki təkcə mətnin səhifədə yerləşdirilməsini habelə rəssamın çəkəcəyi miniatürün süjetini də müəyyənləşdirir.
Orta əsrlərin görkəmli şairi Nəvai yazırdı: “Xəttatın gözəl xətti şairin sözünü bəzəyir. Bu gözəllik həm şairin, həm oxucunun gözünü sevindirir. Hərflərin forması gözəl olmayanda məzmun da boş görünür.”
Əlyazmaların tərtibat işlərində nəqqaş da iştirak edirdi. O, başlıqları sonluqları bəzəyir, bəzən də əlyazma səhifələrinin geniş kənarlarında rəsmlər çəkirdi.
Yaxın və orta şərqdə miniatür sənətinin ən qədim miniatürlərindən sayılan bir çox əsrlər məhz Azərbaycanda : Təbrizdə, Xoyda, Mağarada yaradılmışlar. XIV əsrin əvvəllərində Təbrizin ətrafında salınmış 2 böyük şəhərcikdə Qazaniyyə və Rəşidiyyədə elm və tədris ocaqları, böyük kitabxana və bədii emalatxanalar yerləşirdi. Bu elmi şəhərciklərdə Qazan xanın tarixçisi, vəziri Fəzlullah Rəşidəddin tərəfindən təsis olunmuş kitabxanada 60.000 (altımış min) kitab var idi. Həmin bu kitabxananın nəzdində işləyən bədii kitabxanada müxtəlif ölkə və şəhərlərdən dəvət olunmuş rəssam və xəttatlar da işləyirdilər.
XV əsrdən etibarən Təbriz yenidən yaxın şərqin ən görkəmli mədəniyyət mərkəzlərindən birinə çevrildi. Gözəl savadı, incə, bədii zövqü, şerə, sənətə həvəsi və qayğıkeşliyi ilə seçilən Yaqub Mirzənin hakimiyyəti illərində (1478-1490-cı illər ) dövrün görkəmli alim, şair və sənətkarları toplamışdı. Bu dövrdə dahi özbək şairi Əlişir Nəvainin başçılıq etdiyi ədəbi məktəbin şöhrətini bütün Şərqdə geniş yayıldığına və bəzi Azərbaycan şairlərinin Herata (Əfqanıstan) köçüb getmələrinə baxmayaraq Yaqub Mirzənin Təbriz sarayı ədəbiyyat və incəsənətin ümumi inkişafdakı rolu çox böyük oldu.
XV əsrdə Təbriz rəssamlarının əldə etdiyi nailiyyətlərdən biri Nizaminin Xəmsəsinə 1481-ci ildə çəkilmiş miniatürü misal ola bilər.
Təbriz məktəbinin təsiri nəticəsində Azərbaycanın başqa mədəni mərkəzlərindən Bakıda və Şamaxıda da miniatür sənəti inkişaf edirdi. Xüsusi olaraq “Şamaxı antologiyası” adı ilə bəlli olan 1468-ci il tarixli əlyazmasının illüstrasiyasını qeyd etmək lazımdır. Əsər 8 miniatür ilə bəzədilib. Hal-hazırda bu miniatürlər Londonun Britaniya muzeyində saxlanılır. XV əsr Azərbaycan miniatür sənətinin inkişafında klassik poeziyasının əhəmiyyətli rolu olmuşdur. Azərbaycan miniatüründə dini mövzular, bəşəri hisslər, real həyat hadisələri əsas yer tuturdu.
XVI əsrin əvvəllərində Azərbaycan xalqının iqtisadi-siyasi və mədəni həyatında yeni yüksəliş dövrü olmuşdur. Mərkəzləşmiş Səfəvilər dövlətinin yaranması ölkənin xarici işğalçıların hücumundan qorudu. Daxili ziddiyyətlər və feodal pərakəndəliyin nisbətən ləğv edilməsinə səbəb oldu. Vahid dövlət quruluşu ölkədə əmin-amanlığın möhkəmlənməsinə səbəb oldu ki, bu da məhsuldar qüvvənin şəhər təsərrüfatının, ticarət və sənətkarlığın inkişafı üçün lazımlı şərait yaratdı. Rusiya, Avropa və Şərq ölkələri ilə ticarət karvan yolları üzərində olan Təbriz, Şamaxı, Bakı, Ərdəbil və başqa Azərbaycan şəhərlərindən sənətkarlığın yüksəlişinə təkan verdi. Təbriz şəhəri Orta şərqin ən qabaqcıl mədəni incəsənət mərkəzlərindən birinə çevrildi. Elmi, ədəbiyyatı və incəsənəti sevən və sənətkarları qiymətləndirən şair Şah İsmayıl Xətainin hakimiyyətə gəlməsi tarix, astronomiya kimi elmlərin o cümlədən ədəbiyyat və incəsənətin yüksəlişinə təkan verdi.
13 yaşında olarkən Şah İsmayıl artıq müstəqil siyasi və dini fəaliyyətə başlayır. Şah İsmayıl görkəmli şəxsiyyət idi. Səfəvi dövlətinin hökmdarı Xətai təxəllüsü ilə şeir yazan şair də olmuşdur. Onun sarayında alimlər, tarixçilər, şairlər və xəttatlar, musiqiçilər və musiqişünaslar toplanmışlar. Uzun Həsənin Təbrizdə məşhur kitabxanasının bazasında Şah İsmayıl yeni tipli kitabxana yaradır. Kitabxananın nəzdində təşkil edilmiş bədii emalatxanalarda XVI əsrin ən görkəmli rəssam və xəttatları ustad – Soltan Məhəmməd, oğlanları Mirzə Əli və Dost Məhəmməd, Mir Musəvi və oğlu Mir Seyid Əli Müzəffər, Əli Sadıq bəy Ənvar, Mir Zeynaləddin və bir sıra memarlar çalışırdılar. Bundan əlavə emalatxanada Herat, İsfahan şəhərindən gəlmiş Kəmaləddin Behzad, Ağa Mirək, Qasım Əli və başqa sənətkar çalışırdılar. Bu rəssamlar hərtərəfli inkişaf etmiş görkəmli şəxsiyyətlər idi. Onların çoxu şair-rəssam, rəssam-xəttat, memar-xəttat olub.
XVI əsr Təbriz məktəbi üçün səciyyəvi olan bu keyfiyyətlə Qərbi Avropa intibah dövrü sənətkarlarının arasında müəyyən oxşarlıq vardı. Təbriz miniatür məktəbinin inkişafında gəlmə rəssamların böyük rolu olub. XVI əsr Təbriz məktəbinin inkişafında Herat məktəbinin (Herat miniatür sənətinin banisi Kəmaləddin Behzad) ənənələrinin müəyyən rolu olduğunu inkar etmək olmaz. 1507-ci ildə Şeybani xan daha sonra isə 1510-cu ildə Şah İsmayıl Heratı aldıqdan sonra müxtəlif ölkələrə dağılan Herat rəssamlarından bir neçəsi Təbrizə gələrək saray emalatxanalarında işləmişlər. Əgər Buxara və başqa şəhərlərdə olan Herat rəssamları öz üslublarını olduğu kimi saxlayıb Orta Asiyada Behzadın ənənəsini davam etdirirdilərsə Təbrizə gələndə çox tezliklə yerli ənənələrin təsiri altına düşərək Təbriz məktəbi üslubunda işləyirdilər. Dünya muzeylərində müəllifləri məlum olmayan kitab illüstrasiyası, yüzlərlə portret və müxtəlif süjetli miniatürlər vardır. Üslub xüsusiyyətinə görə Təbriz məktəbi, yaxud Soltan Məhəmməd məktəbinin incilərinə daxil edilirlər. Bu da XVI əsrin Təbriz məktəbinin inkişafında Soltan Məhəmmədin müstəsna rol oynadığını sübut edir. XVI əsr Təbriz miniatür məktəbinin banisi Şərq ölkələrində miniatür sənətinin inkişafına əhəmiyyətli təsir göstərmiş qüvvətli sənət məktəbi idi. Ancaq, çox təəssüflər olsun ki, ötən əsrin əvvəllərindən etibarən xəttatlıq və miniatür sənəti ənənələri bilərəkdən məhv edilməyə başlandı. Bu işlər islam Əlifbasına qarşı mübarizə çərçivəsində sürətlə aparıldı və nəticədə qədim və zəngin tarixə malik bir incəsənət nümunəsi çox zəiflədi. Hal-hazırda miniatür sənəti ilə məşğul olan rəssamlar barmaqla sayılacaq qədər çox azdır.
Rübab Allahverdiyeva
