Liviyanın devrilmiş lideri Müəmmar Qəzzafinin canlı tutulub üsyankarlar tərəfindən daşqalaq edilməsi tarix səhifələrində qalmış digər diktatorların sonrakı aqibətlərini göz önünə gətirir. Xalqları tərəfindən "persona non qrata" elan edilən diktatorların çoxu əcəlləriylə deyil, güllələnərək, intihar edərək, ya da edam edilərək ölür. Ən böyük ortaq nöqtələri isə söylədikləri son sözlərə bağlıdır: "Mənəmlik hissi!". Ümumiyyətlə diktatorlar son nəfəslərini verməmişdən əvvəl ölkələrinin "özlərinə aid" olduğunu, vətəndaşları isə öz uşaqları kimi təqdim etmişlər. Eynilə Qəzzafinin 42 illik iqtidarının və 69 illik həyatından sonra doğma şəhəri Sirtdə xalqı tərəfindən daşqalaq edilərkən "mən sizin atanızam, övladlarım; məni öldürməyin, haramdır" sözlərində əks etdirdiyi kimi...
Benito Mussolini - İtaliya: "Məni sinəmdən vurun"
İtaliyanın faşist lideri Mussolini, İkinci Dünya Müharibəsiylə xalq dəstəyini də itirdi. İspaniyaya qaçmaq təklifini rədd edən 23 illik diktator, 28 aprel 1945-ci ildə alman formasıyla qaçarkən tutuldu. İtaliya Qurtuluş Komitəsinin də haqqında çıxardığı edam qərarı dərhal həyata keçirildi. Son sözləri "məni sinəmdən vurun" oldu. Cəsədi Milanda ayaqlarından asılaraq sərgiləndi.
Səddam Hüseyn - İraq: "Birlikdə yaşayın"
ABŞ-ın İraqa 2003-cü ildəki müdaxiləsindən sonra 9 ay axtarılan Səddam Hüseyn, məmləkəti Tiqritdə bir quyunun içindən tapıldı. 26 dekabr 2006-cı ildə edama məhkum edilən 24 illik diktator, 4 gün sonra asıldı. Edamından əvvəl xalqına, "Birlikdə yaşayın və İrana etibar etməyin" deyib.
Zeynal Abidin Bin Əli-Tunis: "Aldadıldım, xidmətinizdəyəm"
Tunisin 24 illik prezidenti Zeynal Abidin Bin Əli, 2010-cu ilin dekabr ayında universitet tələbəsi işsiz gəncin özünü yandırması ilə başlayan xalq üsyanından sonra 14 yanvar 2011-ci ildə Prezident Sarayını həyat yoldaşıyla birlikdə tərk edərək Səudiyyə Ərəbistanına qaçdı. İyun ayında, "aldadılaraq bu hala gətirildim, vəzifəmin başındayam" açıqlamasını verdi, amma heç kim etibar etmədi.
Adolf Hitler - Almaniya: "Cəsədimi ruslara verməyin"
Milyonlarla adamın ölümündə günahkar olan Adolf Hitler, 30 aprel 1945-ci ildə intihar etdi. Almaniyanın Füreri, İkinci Dünya müharibəsi əsnasında rusların Berlinə girdiyi xəbərini alan kimi, 12 illik iqtidarının bitdiyini başa düşdü. Hitlerin intihar qərarını, Mussolininin düşdüyü vəziyyətdən qorxaraq verdiyi bildirilir. Son sözləri "Cəsədimi rusların əlinə əsla verməməlisiniz, məni Moskvada heykəl edərlər" oldu.
Françesko Franko - İspaniya: "Hara gedirlər"
İspaniyanı vətəndaş müharibəsinə sürükləyən və ardınca 36 il boyunca iqtidarda qalan Franko heç vaxt "devrilmiş lider" mövqeyinə düşmədi. İqtidardaykən xəstələndi. Ziyarətinə gələnlər üçün "niyə gəliblər" deyə sual edərkən, "yaxşı yol demək üçün" cavabı verildikdə, "hara gedirlər" deyə təkrar sual verməsi, yanındakıları çaşdırmışdı. 20 Noyabr 1975də öldü. Bütün heykəlləri söküldü.
Nikolay-Ylena Çavuşesku - Rumıniya: "Rumıniya əbədiyyətə qədər yaşayacaq"
24 il iqtidarda qalan kommunist lider Nikolay Çavuşesku zülmkar və qaniçən bir rejimdən sonra edama məhkum olundu. İnqilab Meydanındakı çıxışı fitə basıldıqdan sonra həyat yoldaşı Yelena ilə partiya qərargahına sığınan Çavuşesku helikopterlə qaçmağa çalışdı, amma həbs olundu. 25 dekabrcu ildə güllələndi. Yelena Çavuşeskunun son sözləri, "mən sizin ananızam" oldu. Nikolay Çavuşesku isə "Rumıniya əbədiyyətə qədər yaşayacaq" dedi. 1989-
Ziya ül Haqq - Pakistan: Müəmmalı təyyarə qəzasında öldü
1977-ci ildə Pakistanda seçki ilə hakimiyyətə gəlmiş Zülfüqar Əli Buhuttonu devirdi və edam etdirdi. 11 illik diktatorluğundan sonra 17 avqust 1988-ci ildə ABŞ səfirinin və səfirlik işçilərinin də olduğu təyyarənin vurulması nəticəsində dünyasını dəyişdi. Ölümündən sonra seçkiləri böyük üstünlüklə qazanan Zülfüqar Əli Buhuttonun qızı Bənazir Buhutto baş nazir oldu.
Hüsnü Mübarək - Misir: Dəmir qəfəs arxasındadır
Misirdə bu il yanvar ayında başlayan hakimiyyət əleyhinə etirazlara müqavimət göstərə bilməyərək, 30 illik iqtidarını 11 fevralda tərk edən 83 yaşlı Mübarək, bir ay sonra həbs olundu. Səhhətindəki problemlərinə görə Qahirədəki xəstəxanaların birində müalicə alan devrilmiş lider, 3 avqust tarixində keçirilən ilk məhkəməyə xərəklə gətirildi və məhkəmə salonunda dəmir qəfəs arxasında uzanaraq ifadə verdi.
Pol Pot - Kamboca: "Təkcə törətmədim"
1975-79-cu illər arasında Kambociyanın baş naziri olan Pol Pot, yaratdığı qəddar rejimdə bir milyon adamın ölümündə ittiham olunur. Tərəfdarları tərəfindən ömürlük ev dustaqlığına məhkum edilən Pol Pot, 18 aprel 1998-ci ildə infarktından öldü. Ölməmişdən əvvəl qətliamlara görə vicdanının rahat olduğunu söyləyərək, "təkcə törətmədim" dedi.
Cavad Turan
