Nüvə enerjisi artıq demək olar ki, dünyanın əksər İnkişaf Etmiş Ölkələrinin diqqət mərkəzindədir. Bəzi ölkələr elektrik enerjilərinin böyük bir qismini nüvə stansiyalardan əldə edirlər. Məsələn, Fransa Beynəlxalq Atom Enerjisi Agentliyinin məlumatlarına görə, elektrik enerjisinin 75 faizini nüvə enerjisindən təmin edir. Amerika isə enerjisinin 15 faizini buradan ödəyir, lakin bəzi bölgələrində stansiyalar daha sıx şəkildə enerji istehsalı etməkdədir. Dünya miqyasında isə 400-dən çox nüvə stansiyası var və təkcə Amerikada bunların 100-dən çoxu yerləşir.
Nüvə stansiyaları necə işləyir?
Bir nüvə stansiyası qurmaq üçün ən başlıca göstərici zənginləşdirilmiş urana ehtiyacın təmin edilməsidir. Bu uran növləri U-235 başda olmaqla, U-233, U-238 və Plutonium P-239 və P-241-dir. Uranın parçalanması nəticəsində ortaya çox yüksək miqdarda enerji çıxır. Bu parçalanma üçün neytronlar yüksək sürətlə uran elementinin nüvəsinə çırpılır. Toqquşma nüvənin xaotik hərəkətə keçməsinə və daha sonra böyük bir enerji istehsal edən bölünməyə səbəb olur. Baş verən parçalanma nəticəsində mühitə neytronlar yayılır. Bu neytronlar digər uran nüvələrinə çırpılaraq, parçalanmanı elementin hər atom nüvəsində reallaşdırana qədər davam edir. Əmələ gələn enerjiyə nəzarət edilmədikdə isə ölümcül fəlakətlər baş verir.
Buna nəzarət etmək üçün reaktorlarda tərkibində çoxlu sayda neytronlar saxlayan və reaksiyaya girməsini maneə yaradan modullar var. Onun sayəsində idarə olunan parçalanma zənciri yaradılır.
Nüvə stansiyanın daxili quruluşuna baxdıqda görərik ki, uranın parçalanması nəticəsində yaranan enerji su buxarının çox yüksək temperatura qədər isidilməsini təmin edir. Yüksək temperaturlu bu buxar, elektrik generatoruna bağlı olan turbinlərə (içərisində buxar, qaz və ya axar suyun enerjisi mexaniki qüvvəyə çevrilən mühərrik) verilir. Turbin divarlarına çırpılan yüksək enerjili buxar, məlum olduğu şəkildə turbin vallarını çevirir və generatorun elektrik enerjisi istehsalını təmin edir. Generatorda yaranan elektrik isə kabellər vasitəsiylə istifadə ediləcəyi yerə göndərilir. Turbindən çıxan təzyiq və istiliyi azalmış buxar təkrar istifadə üçün sıxlaşdırıcıya ötürülür, su halına gəldikdən sonra təkrar parçalanma ilə yaranacaq enerji ilə isidilib buxar halına gətirilir və dövr davam edir.
Nüvə stansiyalarının problemləri nələrdir?
Yaxşı tikilmiş nüvə stansiya elektrik istehsalında əhəmiyyətli üstünlüklərə malikdir. Daş kömür istifadə edən elektrik stansiyaları ilə müqayisə etdikdə daha təmizdir və atmosferə daha az radioaktiv tullantı buraxır. Daş kömürdən atmosferə atılan tonlarla karbon, kükürd və digər elementlər, yaxşı işləyən nüvə stansiyasına nisbətdə daha çox çirkləndirici təsir yaradır. Bu baxımdan enerji istehsalında nüvə enerjisi son dərəcə təmiz olaraq xarakterizə edilir. Amma buna baxmayaraq, bəzi problemlər də mövcuddur.
Nüvə enerji istehsalında ən əhəmiyyətli maneələr və problemlər
1. Uranın çıxardılması və daha sonra zənginləşdirilməsi müddətindəki rəfinə işləri böyük miqdarda radioaktiv çirklənməyə səbəb olur.
2. Düzgün işləməyən nüvə stansiyaları böyük problemlərə səbəb ola bilər. Buna nümunə olaraq Çernobl fəlakəti göstərilə bilər və bu fəlakətdə tonlarla radioaktiv tullantı atmosferə buraxılmışdı.
3. Stansiyadakı parçalanma prosesi həddindən artıq nəzarət tələb edir və səhvə qarşı dözümlüyü çox azdır. Heç bir nüvə stansiyanın tamamilə etibarlı olduğu barədə söhbət gedə bilməz və mütləq mütəxəssislər tərəfindən və təhlükəsizlik əmsalı yüksək saxlanılaraq istehsal edilməlidir. Məhz buna görə də, nüvə stansiyası inşasına yeni addım atmaq istəyən ölkələr üçün ciddi problemlərin ortaya çıxma riski böyükdür.
4. Ortaya çıxan radioaktiv tullantıların təbiətə zərər verməyəcək şəkildə daşınması və nəzarət altında uzun illər etibarla şəkildə saxlanması lazımdır.
Nüvə stansiyaya sahib ölkələr
ABŞ
Argentina
Belçika
Birləşmiş Krallıq
Braziliya
Bolqarıstan
Çex Respublikası
Çin
Ermənistan
Fransa
Finlandiya
Cənub Afrika Respublikası
Cənubi Koreya
Hindistan
Hollandiya
İsveç
İsveçrə
İspaniya
Kanada
Litva
Macarıstan
Meksika
Yaponiya
Pakistan
Rumıniya
Rusiya
Slovakiya
Sloveniya
Çin
Ukrayna
İran
Nüvə stansiya tikən ölkələr
ABŞ
Argentina
Belarusiya
Braziliya
Bolqarıstan
Fransa
Finlandiya
Cənubi Koreya
Hindistan
İran
Yaponiya
Şimali Koreya
Monqolustan
Pakistan
Rumıniya
Rusiya
Ukrayna
Birləşmiş Krallıq
İlk dəfə və ya yeni nüvə stansiya tikmək barədə düşünən ölkələr
Azərbaycan
Birləşmiş Ərəb Əmrlikləri
Əlcəzair
Çex Respublikası
Ermənistan
Mərakeş
Cənub Afrika Respublikası
İndoneziya
İsrail
İsveç
İsveçrə
Kanada
Qazaxıstan
Liviya
Litva
Meksika
Misir
Polşa
Slovakya
Səudiyyə Ərəbistanı
Çili
Oman
Vyetnam
Türkiyə
Cavad Turan
