Təbii ehtiyatlara istiqamətli müdhiş bir güc mübarizəsi başlayacaq. İttifaqlar və qarşıdurmalar ehtiyatlar üzündən olacaq. Texnologiya deyil, təbii ehtiyatlar önə çıxacaq, kənd təsərrüfatı və qida məhsulları üzərində şiddətli mübarizələrə şahid olacağıq. Oxşar səbəblərdən ölkə və bölgə xəritələri dəyişəcək. Hərbi texnologiya, kütləvi etirazların qarşısının alınmasında kifayət etməyəcək. Kasıbların, rifah halında yaşayanların hirsi rəhbərlikləri devirəcək, yeni rəhbərliklər ortaya çıxacaq.

Bu gün Orta Şərqdə anti-demokratik rejimlərə qarşı başlayan hirs, rifah itkisi üzündən Avropanı da cənginə alacaq. "Avropa Sülhü", "Birləşmiş Avropa" düşüncəsi və gələcək perspektivi, yerini parçalanmaya, bəlkə də qarşıdurmalara verəcək. Avroatlantika İttifaqı öz daxili hesablaşmaları ilə mübarizə aparacaq. Ölkələrin imperial ehtirasları, özlərini xilasetmə təlaşı ilə gələcək xəyallarını məhv edəcək. Atlantik okeanın hər iki sahili irqçi mübarizələrə səhnə olacaq, çoxmədəniyyətlik və birgə həyat düşüncəsinin yerini xalqların təbii ehtiyatlar üzərindəki mübarizəsi alacaq.

Böhranın cənginə düşən ölkələr sürətlə öz zəifliklərinə təslim olacaq. Dünyanın bir çox bölgəsində baş verən problemlər üçün hazırlanıb tətbiq olunan təhlil proyektləri, bu günün rifah səviyyəsi yüksək ölkələrinin xilası üçün həyata keçiriləcək. Etnik qarşıdurmalar, məzhəb ayrıseçkiliyi müşahidə olunacaq. Təkqütblü idarəetməyə cəhd edənlər, xəyallarından tamamilə imtina edəcək daha doğrusu buna məcbur qalacaq.

Müqayisəolunmaz hərbi güc, trilyonlarla dollarlıq xərclər iflası daha da sürətləndirəcək. Bir neçə il ərzində ABŞ, yer üzünə səpələnmiş yüzlərlə hərbi bazanı boşaltmağa başlayacaq, hərbi xərclərini məhdudlaşdıracaq, təhlükəsizlik perspektivini dəyişdirmək məcburiyyətində qalacaq. Ölkələrin iflası, dərin dalğalar, sarsıntılar şəklində bölgələrə yayılacaq. Dünya tarixində köklü çevrilişlərdən sonra yeni bir mərhələ başlayacaq...

Kabus ssenarisi kimi deyilmi? Hazırda bunlara heç kim inanmır, çünki inanılacaq şəkildə deyil. İnansaq belə, dilə gətiriləcək şeylər deyil. Amma dönüb geriyə  baxdıqda, bu planeti idarə edən biz insan irqinin tarixinə baxdıqda, kifayət qədər "olmaz" görünənlər oldu, mümkün görünməyənlər reallaşdı. Son yüz ildə belə, Avropa tarixinə, Qərb tarixinə, öz tariximizə baxdıqda nələr görürük... İki böyük müharibə, Avropanı nə günə qoydu, necə böyük düşmənçiliklər baş verdi. Sonra o böyük düşmənlər, dünyaya nümunə olacaq dostluq əlaqələri qurdu.

Böhranın İtaliyaya da ayaq açdığı xəbərini oxuyarkən, bir anlıq düşündüm: Portuqaliya, İrlandiya, Yunanıstan, İspaniyadan sonra Avropanın dördüncü böyük iqtisadi gücü olan İtaliyanın da artıq borclarını ödəyə bilməyəcək vəziyyətə gəldiyi ortadadır. Yaxın vaxtlarda bu dövlətlər iflas edəcəklər. Avropa Birliyinin bu ölkələri xilas etmək üçün xərclədiyi trilyon avrolar heç bir yaraya dərman deyil. Bəs növbəyə hazırlaşanlar kimlərdir?

Əslində bu ölkələr, lap əvvəldən bu vəziyyətə düşmüşdülər. Yalnız Cənubi Avropa ölkələri deyil, Şimal ölkələri də oxşar vəziyyətdədir. Şirkətlərin iflası deyil, dövlətlərin çökməsi var önümüzdə. İtaliyanın borcu, ümummilli gəlirin 20 faizinə bərabərdir. Bir çox Avropa ölkəsi eyni vəziyyətdədir. ABŞ borc həddi üçün qanuna dəyişiklik etdi, amma bu da çıxış yolu deyil. Yaxın müddətdə, artırılan 2 trilyonluq borc həddi yenidən dolacaq və ABŞ yenidən 1 dollar belə borc ala bilməyəcək səviyyəyə düşəcək. Bu ölkələrin hamısında borc böhranı idarə olunacaq həddən çıxıb. Xəstə iqtisadiyyatlara artıq heç kim sərmayə qoymaq istəmir, çünki etibarlı deyil. Avropa getdikcə "xəstə adamlar" qitəsi halına gəlir.

Belə olan halda isə böhrandan xilas ola bilməyəcəklər. Mövcud iqtisadi sistemi, ona bağlı siyasi baxışlarını dəyişdirməyəcəkləri vaxta qədər bu belə olacaq. Sistemi dəyişdirdikləri anda isə dünya dəyişəcək, güc tarazlığı pozulacaq, qlobal şəkildəki hakim mövqeləri məhv olacaq. Bunu bildikləri üçün də, struktur dəyişikliklərini qəbul edə bilmirlər.

Dalan da məhz bu yerdədir. Ya bu dəyişikliyi edərək, iqtisadi və siyasi iqtidarın qlobal şəkildə dəyişməsinə, ya da etməyib ehtiraslarının özlərini batırmasına razı olacaqlar. Hər iki haldakı çıxış yolu ilə, bugünkü nizamı qoruma ehtimalı görünmür.

2006-cı ildən bəri baş verənlərin, baş verəcəklərin bizə təqdim edildiyi kimi maliyyə böhranı, əmlak böhranı olmadığını düşünürəm. Mövcud quruluş uçurumun kənarına gəlib, ömrünü tamamlayıb, bir addım qabağa gedəcək vəziyyətdə deyil. İnsanoğlu ya bu nizamı birgə şəkildə dəyişdirəcək, ya da ehtiraslarına məğlub olub hər şeyi batıracaq. İkinci ehtimalda tragediyalar, xaoslar var.

Aylardır Orta Şərqdəki qiyamları müşahidə edənlərin böhranın Avropaya gəlib çıxacağı fikirləri, ictimaiyyət tərəfindən narahatlıqlarla müşahidə olunur. Amma bunu anlamaq mümkün deyil. Halbuki bu ölkələrin bir çoxu fövqəladə dövrlər üçün fövqəladə qanunları səssizcə qəbul ediblər. Yalnız bu qanunların xüsusiyyətinə baxdıqda, necə bir fəlakətə hazırlıq aparıldığını anlayacağıq.

Cavad Turan