DÜNYANIN ƏN BÖYÜK KƏŞFİYYAT ORQANI (I hissə)

B KOMANDASI PROYEKTİ

 1949-cu ildə nüfuzlu Amerika senatorlarından biri prezident Turmana, “Soyuq Müharibə” dövrünün böyük hərbi xərclərini əsaslandırmaq üçün, “Amerika xalqını faciəvi şəkildə qorxutmasının vacibliyin” söylədi. Bu MKİ-nin hər zaman xüsusilə öhdəliyinə düşən bir vəzifə idi. MKİ, Qərb Bloku kəşfiyyatı mövzusunda general Gehlenə möhtac olduğu üçün, lap əvvəldən Sovetlər Birliyinin hərbi gücünü şişirdirdi.

Səhv məlumatlandırmanın isə kifayət qədər layiqli yolu var. Bunlardan biri, Sovet əsgərinə Amerika əsgəri qədər əməkhaqqı ödənməsi məlumatı idi. Həqiqətdə isə, Sovet əsgəri rəqiblərinə nisbətən xeyli aşağı pul alırdı. Bir başqa yalan isə, Sovet raketlərinin Amerika raketlərinə nisbətən daha böyük olduğu idi ki, həqiqətdə isə onlar daha primitiv idi. Ya da Sovetlərin raket texnikalarının daha müasir olduğu göstərilərək, rəqibinki ilə müqayisə edilirdi. Əslində isə böyük Sovet raketləri daha çox yanacaq sərf edirdi. Həqiqətdə böyük hissəsi Çin sərhəddini qoruyan Sovet ordusunun, bəzi raportlarda Avropanı işğala hazırlaçdıqları iddia edilirdi.

Əslində, MKİ daxilində Sovetlərin qabiliyyətləri barədə xeyli düzgün düşünən təhlilçilər var idi. Ancaq onlara MKİ şahinləri tərəfindən təhlükəli şəxslər kimi baxılırdı. Bu şahinlərdən bəziləri Mövcud Təhlükə Komitəsi (Comittee of the Present Danger - CPD) adlı silah xərclərinin sürətli artımı üçün gizli fəaliyyətlər göstərən və 1976-ci il Prezident Seçkilərində Ronald Reyqanı dəstəkləyən xüsusi qrup üçün işləyirdi.

1950-ci illərin sonlarından MKİ üçün işləyən Corc Buş, 1975-ci ildə MKİ rəhbəri seçildikdən sonra əsas vəzifələrində biri də “B Komandası” adlandırılan proyektə nəzarət oldu. Bu proyekt prezident Fordun, MKİ təhlilçilərinin Sovet ordusunun gücünü kiçik göstərdiyini irəli sürən və ikinci bir nəzarət tələb edən CPD ilə sağçı qüvvələrə hədiyyəsi idi.

MKİ təhlilçiləri, Buşun dəstəklədiyi “B Komandası”nın onlara məxsus məlumatları başqa formaya salmasını xəyanət kimi qiymətləndirirdilər. Halbuki, Reyqan 1980-ci il seçkilərində prezident köməkçisi seçərək Buşu mükafatlandırdı. Reyqan prezident seçilən kimi “B Komandası”nın hər bir üzvünü son dərəcə həssas hərbi vəzifələrə təyin etdi və Pentaqonun büdcəsini artırdı.

Buş 1989-cu ildə prezident olduqda MKİ-nin rəhbərliyinə, özü MKİ başçısı olduqda “BKomandası”nı dəstəkləyən qrup lideri Robert Qeytsi gətirdi. Qeyts, Reyqanlı illəri Sovetlərin hərbi gücü məsələsində ciddi şəkildə təhrif edilmiş kəşfiyyat yığmaqla keçirdi. Bəlkə də buna görə MKİ, Sovetlər Birliyinin dağılması yönündə öncədən hazırlıqsız idi.

FOTOŞƏKİL KƏŞFİYYATI

 12 yanvar 1961-ci il tarixli başqa məlumata görə isə Amerika Fotoşəkil Analiz Mərkəzi 140 MKİ nümayəndəsi, 100 Quru Qoşunları zabiti, 10 Dəniz Qüvvələri zabiti və 7-15 Hava Qüvvələri zabitindən yaranmışdı. Mərkəz, MKİ rəhbərliyi altında əməliyyatlar həyata keçirirdi və daha çox U-2 kəşfiyyat fotoqrafçılığı ilə məşğul idi. Fotoşəkil kəşfiyyatı böyük siyasi əhəmiyyət daşıyırdı. Beş illik əməliyyat zamanı, MKİ həyatları boyunca fotoşəkil kəşfiyyatı həyata keçirmək istəyən çoxlu sayda mütəxəssis yetişdirdi. Mərkəz beş il ərzində heç bir qüsur buraxmadan saysız-hesabsız əməliyyat həyata keçirdi. Bu əməliyyatların nəticəsi olaraq əldə olunan məlumatların bir qismi Xarici İşlər Nazirliyi üçün çox əhəmiyyətliydi. Elmi kəşfiyyat işlərinin əhəmiyyətli müvəffəqiyyətlərindən biri 1972-ci ildəki Antiballistik Raket müqavilələri zamanı baş verdi.

Amerika Kəşfiyyatı üçün işləyən mühəndis Gene Poteat karyerasının böyük hissəsini MKİ-yə bağlı Elm və Texnologiya Nazirliyində keçirdi. Həmin vaxtlar kompyuter yox idi. Fiziki və mühəndis hesablamaları triqonometriyanın dəstəyi ilə hazırlanan cədvəllər, loqarifma cədvəlləri, əllə aparılan mexaniki hesablamalarla aparılırdı. Poteat, “Mountain View”dakı Elektrik Müdafiəsi Laboratoriyasında işləyən dr.Vilyam Perri və Los Ancelesdəki TRW-dan  dr.Albert (Bud) Velanla birlikdə “Melody” sistemini hazırladılar.

Daha sonra bu sistem MKİ-nin Elint və Comint sistemlərinə yerləşdirildi. Elint və Colint Xəzər dənizinin Qərbi İran sahillərində yerləşirdi və rusların hər cür nüvə sınaqlarını izləyirdi. Antiballistik Raket danışıqlarının davam etdiyi vaxtlarda Rus Sary Shagon raket sınaqları sistemindən siqnallar alındı. Ruslar SA-5 raketini sınaqdan keçirmişdi. Cenevrədə Antiballisitik  Raket müzakirələri əsnasında, dövrün Amerika xarici işlər naziri Henri Kissincer, “Melody” qəbuledicilərindən alınmış bu kəşfiyyat məlumatlarını istifadə edərək, Sovet həmkarlarının gözünə baxaraq, Sovetlərin Antiballistik Raket Müqaviləsini pozduğunu açıqlayıb. Ruslar çaşbaş qalıblar.

İNCİRLİK İLK BAZA İDİ

 U-2 tipli casus təyyarələri çox yüksək müşahidə qabiliyyətli, yəni təxminən 27 kilometr məsafəyə qədər qalxa bilən təkadamlıq təyyarələrdir. Buna görə də, əksəriyyət vaxt pilotların kosmonavtlar kimi geyinməsi lazım gəlir. Daha çox kəşfiyyat xidmətlərində istifadə üçün fotoşəkil çəkmək məqsədiylə istifadə edilir. Bu təyyarələrin fəaliyyətləri isə əsasən gizli saxlanılır. Mütəxəssislər, yüksək müdafiə sistemlərinə malik bu təyyarələri vura biləcək imkana sahib çox az ölkə olduğunu vurğulayırlar. 1955-ci ildə MKİ-nin hazırladığı bir proyekt çərçivəsində hazırlanan bu təyyarələr hərbi baxımdan hələ də əhəmiyyətli hesab olunur. Buna görə də haqqında texniki məlumatların başqa tərəfin əlinə keçməməsi üçün qəzaya uğrayan U-2 təyyarəsinin qalıqlarına daha tez çatmaq böyük əhəmiyyət daşıyır.

İndi bəzilərinin 50-dən artıq yaşı olmasına baxmayaraq, U-2-lər dünyanın ən qabaqcıl texnologiyaları ilə təhciz edilmiş vəziyyətdədir. U-2-lər istifadəyə verildiyi vaxtdan etibarən uzun müddət Türkiyə Cümhuriyyətinin İncirlik Hərbi Hava Bazasından qalxaraq, Sovetlər Birliyini müşahidə edib. Bu müddət ərzində istifadə edilən başqa bir baza isə Pakistanın Pişəvər yaxınlığında olub. 1962-ci ildə Sovetlər Birliyinin Kubaya raket yerləşdirdiyini ortaya çıxaran da U-2-lər olub. İncə və uzun gövdəsi olan təyyarələrin təxminən 30 metrə yaxın planerə oxşayan qanadları var. Hazırda ABŞ, Fransa, Kipr, Səudiyyə Ərəbistanı və Şimali Koreyadakı bazalarda yerləşən 31 ədəd U-2 təyyarəsi olduğu güman edilir. İndiyə qədər isə 7 təyyarənin qəzaya uğradığı və ya vurulduğu bildirilir.

VURULAN U-2 NARAZILIĞA SƏBƏB OLDU

 1960-cı ildə hələ təyyarələrin varlığı barədə məlumat olmadığı vaxt, U-2 təyyarəsinin Sovetlər Birliyi tərəfindən vurulması beynəlxalq böhran yaratdı. 1 may tarixində Türkiyə Cümhuriyyətindən qalxıb Pişəvərdən Sovetlər Birliyinə keçərək Norveçə enməsi planlaşdırılan təyyarə vuruldu. Sağ qalan pilot Qarri Pover isə Sovet əsgərlərinin əlinə keçdi. ABŞ ilk öncə təyyarənin varlığını təkzib etdi və sadəcə Türkiyə-SSRİ sərhəddində meteorologiya araşdırmaları aparan bir təyyarəsinin olduğunu bildirdi. Ancaq prezident Eyzenhauer, pilotun və uçuş xəritələrinin ortaya çıxmasından və SSRİ rəhbəri Nikita Xuruşovun sərt etirazından  sonra çətun vəziyyətə düşdü. ABŞ, SSRİ, İngiltərə və Fransa arasında məhz həmin günlərdə keçiriləcək toplantı, böhrana görə təxirə salındı. Pilot Françis Qarri Pover 1962-ci ildə Sovet agenti Rudolf Abellə dəyişdirildi.

 Davamı var

 Cavad Turan