Azərbaycanda inhisarın həddindən artıq yüksək bir səviyyədə olduğu faktdır. FaktXeber.com-un TİA-ya istinadən verdiyi məlumata görə ayrı-ayrı məmurların yaratdıqları bizneslərin idarəedilməsi başqa şəxslərə həvalə olunsa da, mahiyyət etibarı ilə bunun gəliri birbaşa onların özlərinə çatmaqdadır. Bunun kifayət qədər zərərli tendensiya olduğunu deməyə də gərək yoxdur. Çünki inhisar həmişə ölkədə ciddi sıxıntılar yaratmaqla yanaşı, həm də azad biznesin inkişaf etməsinə maneçilik törədir. Hətta bir çox hallarda bu fəlakətli nəticələrin yaranması üçün imkanlar açır.

İnhisar problemi gömrükdə də yaşanmaqdadır. Burada vəziyyətin dözülməzliyindən isə davamlı olaraq xaricə gedib-gələnlər danışırlar. Onlar deyirlər ki, qonşu ölkələrdən ucuz qiymətə aldıqları məhsulları yerli bazarlarda satmaqla 5-10 manat pul qazanmaq istəyirlər. Bunu həyata keçirmək üçün hər gün xaricə üz tutanlar geri qayıtdıqda isə dözülməz vəziyyətlə üzləşirlər. Belə ki, gömrük işçiləri gətirilən malların çeşidlərinə və nədən ibarət olmasına diqqət yetirirlər. Bu zaman gətirilən malların bir qisminin heç bir səbəb olmadan müsadirə edilərək, anbarlara atılması isə adi hala çevrilməyə başlayır.

Davamlı olaraq analoji vəziyyətlə üzləşən şəxslərin dediyinə görə, gömrük işçiləri ayrı-ayrı adamların adına gətirilən bu məhsulları buraxmamaqlarını açıq şəkildə izah edirlər. Onlar deyirlər ki, gətirilən məhsulların böyük əksəriyyəti müxtəlif məmurların bizneslərini əhatə edir və bu da nəticədə əngəl yaradır. Belə ki, kartof, düyü, xurma və digər məhsulların ölkəyə külli miqdarda, hətta 1 kilodan artıq gətirilməsi belə xüsusi tapşırıq əsasında nəzarətdə saxlanılır. Nəticədə, mal gətirən şəxs gömrükdə ilişərək qalır və pul verib aldığı malını Azərbaycan tərəfinə keçirə bilmir. Bu isə onun zərərə düşməsinə səbəb olur ki, bununla bağlı düşünən yoxdur.

Qeyd edilir ki, gömrük işçiləri inhisarçıların onlara nəzarət etdiyini deyirlər. Onlar malları bir şərtlə ölkəyə buraxmağa razılıq verirlər ki, əvəzində yüksək «gömrük rüsumu» ödənilsin. Əks təqdirdə, həmin məhsulların bir kilosunu belə buraxmağa razılıq verməyəcəklər. Qiymətin yüksək olması və məhsullarının əllərində qalmasını istəməyən kiçik iş adamları məcburiyyətdən həmin məbləği ödəməli olurlar. Bu da maya dəyərinin elə bir səviyyədə yüksəlməsinə səbəb olur ki, nəticədə gətirən işin içindən zərərli çıxır.

Vəziyyətin bu şəkildə davam etməsinin dözülməz vəziyyət yaratdığını qeyd edən şəxslər vurğulayırlar ki, bununla bağlı dəfələrlə yerli İcra Hakimiyyətlərinə şikayət ediblər. Lakin bu şikayətlərinə rəğmən onların sözünü eşidən yoxdur. Yerli hakimiyyət orqanları bu şikayətlərə cavab olaraq bildirirlər ki, məsələ onlarlıq deyil və bununla ancaq Gömrük Komitəsi məşğul olur. Gömrük Komitəsi isə daş atıb, başını tutur ki, belə bir hal baş verə bilməz. Ancaq fakt ortalıqdadır. Fakt odur ki, məhsul gətirənlərin mallarının bir qismi pul ödənilmədiyi təqdirdə ya müsadirə edilir, ya da baha qiymətə sərhəddin bu tayına keçirilir. Bu isə sahibkarların ziyana düşməsinə gətirib çıxarır.

Və bu da baş verənlərə bir nümunə. İş adamı Rəsul Kərimov Bakı Baş Gömrük İdarəsində qeyri-rəsmi qurumların qoyduğu qanunsuz qaydalardan narazılığını bildirir. Rəsul Kərimovun deməsinə görə, Rusiyadan 46 ton kimyəvi həlledici gətirib. Avqustun 16-da rəsmi müraciət edərək yük götürmə bəyannaməsini təqdim edib. Ancaq indiyə kimi bu bəyannaməni qeydiyyata aldıra bilməyib.

Rəsul Kərimov deyir ki, bundan ötrü ona Tapdıq adlı broker - yəni vasitəçi menecer ilə danışmaq tapşırılıb. Həmin broker isə ondan malın hər tonu üçün nə az, nə çox düz 850 manat əlavə pul istəyir: «Tapdıq adlı brokerdir və hər tonuna 850 manat pul istəyir. Əslində o adi adamdır, sadəcə onu broker kimi təqdim edirlər».

Onun sözlərinə görə, bu məsələdən Bakı Baş Gömrük İdarəsinin rəhbərliyinə şikayət etsə də ona hər hansı bir cavab verilməyib. Bu məsələyə aydınlıq gətirmək üçün biz də Tapdıq adlı brokerin mobil telefonuna zəng vurası olduq. Ancaq o, iş adamının dediklərini təkzib elədi: «Bəli, mən Tapdığam, ancaq o işlərə baxmıram. Heç Kərimovu da tanımıram, Məmmədovu da».

Ancaq eyni iddiaları dilə gətirən tək iş adamı Rəsul Kərimov deyil. Bir müddət əvvəl Azərbaycana xaricdən tikinti materialları idxal edən “Sirdaş” MMC-nin rəhbəri Bədrəddin Quliyev də bizə oxşar şikayətlə müraciət etmişdi. Onda da Bədrəddin Quliyev deyirdi ki, broker həm onun malına haqq qoyur, həm də sənədlərin dəyişdirilməsini tələb edirdi. İş adamının fikrincə, brokerin sənədləri dəyişməkdə məqsədi malın həcmini azaltmaq idi. Bununla malın vergisi azalır, ancaq toplanan rüşvətin həcmi artmış olur: «Siyasəti inhisara aldıqları kimi, iqtisadiyyatı da inhisara alıblar. Burada gözəgörünməz qurumların əli işləyir, burada mafiya qanunları işləyir».

İqtisadi Tədqiqatlar Mərkəzinin rəhbəri Qubad İbadoğlu da deyir ki, əslində bu qayda Azərbaycanda artıq bir neçə ildir tətbiq edilir. Sadəcə bəzən iş adamları bundan danışmağa ehtiyat edirlər. O bildirir ki, Azərbaycana idxal edilən hər bir malın öz meneceri - yəni brokeri olur. Gətirilən mal da elə onun adına rəsmiləşdirilir və bu mala görə rüşvət də ona çatdırılır.

İqtisadçının bildirməsinə görə, bazardakı qiymət kimi, onun iştirakçılarını da bu brokerlər müəyyənləşdirir. Yəni, istədikləri iş adamı ilə əməkdaşlığı dayandırmaqla onu asanlıqla bazardan vurub çıxara bilərlər. Qubad İbadoğlunun fikrincə, bu, mərkəzləşmiş korrupsiya sistemidir və bu sistem gömrükdən də yuxarı orqanlardan idarə edilir: «Azərbaycanda biznes məmurların əlindədir və onlar bazarlara nəzarət etmək üçün müxtəlif vasitələrdən istifadə edirlər. Bu da bazarların bölüşdürülməsi prosesinin tərkib hissəsidir».

İqtisadi Tədqiqatlar Mərkəzi son 7 ildə ölkəyə idxal olunan mallarla bağlı tərəfdaş dövlətlərin statistikası ilə Azərbaycan statistikasının məlumatlarını müqayisə edib. Mərkəzin iddiasına görə məlum olub ki, təqribən 10 milyard manatlıq mal gömrükdə qeydiyyatdan gizlədilib.