Yazının XXIV hissəsinə keçid

Bu işin “Hindistan Ofisində” saxlanılan materiallarında tapdığım məhkəmə qərarının mətninin əsli tiryək ticarətinin nəhəng miqyasları haqqında müəyyən təsəvvürlər yaradır: “İttiham ondan ibarətdir ki, Hastinqs Stiven Sullivanı tiryəklə təchiz etmək haqqında onunla dörd illik kontrakt bağlamış və bunu açıq elan etməmişdi. Açıq-aşkar və səbəbsiz olaraq səxavətli şərtlərlə bağlanan kontrakt göstərilən Stiven Sullivanın DƏRHAL VƏ QISA ZAMANDA VARLANMASI məqsədini güdmüşdür” (seçmə müəllifindir).

“Britaniya Ost-Hind Kompaniyası” Britaniya höküməti ilə birlikdə tiryək ticarəti üzərində inhisara malik olduqlarından, bir göz qırpımında varlanmaq yalnız “əyanlara”, “aristokratlara” – İngiltərənin plutokratik və oliqarxik ailələrinə icazə verilirdi. Bu həmin ailələrdir ki, onların əcdadları “Britaniya Ost-Hind Kompaniyası”nı idarə edən “Üçyüzlər Şurasında” əyləşdikləri kimi, bir çox sonrakı nəsilləri də Komitet 300-ün üzvləri olub. Cənab Sullivan kimi təsadüfi adamlar milyardlarla funt sterlinq gətirən tiryək biznesinə girməyə cəsarət edərdilərsə, onlar tezliklə taxt-tacın maraqları ilə konfliktə girmiş olurdular.

“Britaniya Ost-Hind Kompaniyası”nın Şurasından olan 300 nəfər hörmətli cənab Londonun məşhur centlmen klublarının hamısının üzvü idi, eləcə də onların əksəriyyəti parlamentin üzvü, digərləri isə həm Hindistanda, həm də İngiltərədə hakim və ya magistr vəzifəsini tuturdu. Çinə gəlmək üçün “Britaniya Ost-Hind Kompaniyası”nın pasportları tələb olunurdu. Bir neçə inadkar xarici cənab Britaniya taxt-tacının yüksək gəlirli ticarətdə iştirakını araşdırmaq üçün Çinə gələndə “Britaniya Ost-Hind Kompaniyası”nın nəzarəti altında olan magistratlar dərhal onların pasportlarını ləğv etdilər və beləcə, onlar Çinə heç ayaq da basa bilmədilər.

Çin höküməti ilə xırda anlaşılmamazlıqlar adi iş idi. Çinlilər 1729-cu ildə tiryək idxalını qadağan edən “Yunq Çin Fərmanı” qnununu qəbul etdilər, lakin buna baxmayaraq, “Britaniya Ost-Hind Kompaniyası” 1753-cü ilə qədər kömrük reyesterlərində tiryək maddəsini saxlamağa müyəssər olurdu, özü də kömrük rüsumu tiryək yüklənmiş standart yeşik üçün (adətən 108 funt çəkidə) üç tael təşkil edirdi. Britaniyanın xüsusi gizlin xidməti (o dövrün “agent 007-ləri”) nəzarət edirdilər ki, əlverməyən çinli məmurlar satın alınmış olsun, bunu etmək alınmayanda isə onları sadəcə olaraq öldürürdülər.

1729-cu ildən etibarən Britaniyanın hər bir monarxı narkoticarətdən çox böyük fayda götürüb və bu taxt-tacın indiki sahibəsinə münasibətdə də eyni cür ədalətlidir. Onların nazirləri göz qoyurdular ki, sərvətlər kral ailəsinə məxsus olan xəzinələrə çay kimi axsın. Kraliça Viktoriyanın belə nazirlərindən biri lord Palmerston idi. O, Çində tiryək ticarətinin qarşısının alınmasına azacıq da olsa imkan verilməməsi fikrinin sərt tərəfdarı idi. Palmerstonun planı bundan ibarət idi: Çinin rəhbər dairələrinə o qədər tiryək verilməlidir ki, Çin hökümətinin ayrı-ayrı üzvləri ticarətin genişlənməsində şəxsən maraqlı olsunlar. Sonra tiryək təchizatı dayandırılmalı, Çin höküməti diz çökəndən sonra isə təchizat bərpa olunmalı idi, lakin artıq əhəmiyyətli dərəcədə yüksək qiymətə. Və beləliklə, elə hökümətin özünün köməkliyi ilə inhisar əldə saxlanmalı idi. Lakin bu plan iflasa uğradı.

Çin höküməti cavab olaraq Kompaniyanın anbarlarındakı iri tiryək  partiyalarını məhv etdi, ingilis tacirlərindən isə Kantona (Honkonq) tiryək gətirilməsinin dayandırılması haqqında FƏRDİ müqavilə imzalamağı tələb etdi. “Britaniya Ost-Hind Kompaniyası” buna cavab kimi ağızbaağız tiryək doldurulmuş gəmilərin bütöv bir donanmasını Makaoda reyddə qoyddu. Bundan sonra həmin tiryəki fərdi tacirlər yox, “Britaniya Ost-Hind Kompaniyası”nın nəzarəti altında olan kompaniyalar satmağa başladı. Çinin səlahiyyətli komissarı Lin bununla bağlı belə demişdi: “Makaoda reyddə saxlanan ingilis gəmilərinin zirzəmilərində çox böyük tiryək yükü yığılıb qalmışdır və bu tiryək gəldiyi yerə artıq qaytarılmayacaq. Əgər həmin tiryəkin Çinə Amerika bayrağı altında qaçaqmalçılığı başlansa, mən buna təəccüblənmərəm”. Linin peyğəmbərliyi heyrətamiz şəkildə dəqiq oldu.

“Tiryək Müharibələrinin” məqsədi, Lord Palmerston ifadə etdiyi kimi, “çinliləri yerinə oturtmaq idi” və Britaniya ordusu bunu etdi. Britaniyalı oliqarxik feodal lordlara misli olmayan milyardlarin gəldiyi, Çində isə tiryək narkomanlarının artdığı bir şəraitdə çox yüksək gəlirli və genişmiqyaslı ticarətin qarşısını almaq qətiyyən mümkün deyildi. Çin sonrakı illərdə özünün nəhəng problemlərinin həllində kömək üçün Britaniyaya müraciət edir və bu köməyi alırdı da. Bundan sonra Çin hökümətləri Britaniya ilə mübarizə etmək əvəzinə, onunla əməkdaşlıq etməyin faydasını anladı və bu tendensiya Mao Tse Dunun qanlı hakimiyyəti dövründə də öz qüvvəsində qalırdı. Odur ki, bu gün, artıq dediyim kimi, onların arasında əgər hər hansı bir fikir ayrılığı baş verirsə də, bu tiryək ticarətində hər bir tərəfin payının ölçüləri ilə bağlı meydana çıxır.

Müasir mərhələdə Çin-Böyük Britaniya partnyorluğu tiryək ticarətində bərabər tərəfdaşlığı müəyyən edən Honkonq razılaşması ilə möhkəmləndirildi. Əhəmiyyətsiz insidentlər nəzərə alınmazsa, bu razılaşmanın həyata keçirilməsi rahat baş verdiyi halda, Kolumbiya kokain ticarəti zorakılıq və ölüm, qarət və qətllərlə müşayiət olunur; artıq qeyd etdiyim kimi, 1991-ci ildə çoxz geniş miqyas alan heroin ticarətində bu cür səviyyəsiz hərəkətlərə yol verilmirdi.

Son 60 ildə Çin-Böyük Britaniya münasibətlərində əsas problem Çinin tiryək-heroin kökəsindən özünə daha böyük pay tələb etməsindən ibarətdir. Böyük Britaniya Honkonqu Çinin tam nəzarəti altına verməyə - bu, 1997-ci ildə baş verməlidir - razılaşandan sonra məsələ nizamlanmış oldu. Qalan məsələlərdə Partnyorlar mərkəzi Honkonqda olan gəlirli tiryək ticarətində bərabər paylarını saxlayırdılar.

Tiryək ticarətinin çiçəkləndiyə dövrdə vaxtilə Kantonda öz yerlərini möhkəmləndirən Komitet 300-ün britaniyalı oliqarxik ailələri öz mövqelərini varislərinə ötürdülər. Kantonda yaşayan məşhur britaniyalı vətəndaşların siyahısına baxın və siz onların arasında Komitet 300-ün üzvlərinin adlarını görəcəksiniz. Eyni şeylər Honkonqa da aiddir. Feodal epoxasının bu plutokratları – onlar bütün dünyanı da həmin epoxaya qaytarmaq istəyirlər – MƏRKƏZİ Honkonq olan qızıl və tiryək ticarətinə nəzarət edirlər. Tiryək laləsinin birmalı və çinli istehsalçıları haqqlarını qızılla alır; onlar ABŞ-ın 100 dollarlıq kağızlarına inanmırlar. Bu, Honkonq birjasında çox böyük həcmlərdə aparılan qızıl ticarətini izah edir.

“Qızıl üçbucaq” artıq ən iri tiryək istehsalçısı deyil. 1987-ci ildən etibarən bu şübhəli titulu onunla “Qızıl aypara” (İran), Pakistan və Livan bölüşür. Bunlar əsas tiryək istehsalçılarıdır, hərçənd nisbətən xırda tiryək partiyaları bəzən Əfqanıstan və Türkiyədən də meydana çıxır.  Narkotika ticarəti, xüsusilə də tiryək ticarəti bankların köməyi olmadan mövcud ola bilməzdi və biz bunu söhbətimizin davamında nümayiş etdirəcəyik.

Samballı reputasiyası olan banklar narkotika ticarətinə və deməli, onu müşayiət edən çirkaba axı necə cəlb edilmiş olur? Bunun çox uzun və mürəkkəb tarixi var və bu ayrıca bir kitabın mövzusu ola bilərdi. Bankların iştirakının bir üsulu, tiryəkin emal edilib heroin hazırlanması üçün tələb olunan kimyəvi maddələri ixrac edən kompaniyaların maliyyələşdirilməsidir. “Honkonq ənd Şanxay Bankinq Korporeyşn” (“The Hong Kong and Shanghai Banking Corporation”, HSBC) və onun Londondakı filialı elə bu ticarətin mərkəzindədir və onlar bunu, bankın müştəriləri olan TEJAPAIBUL adlandırılan  kompaniyalar vasitəsilə edirlər. Bu kompaniya nə ilə məşğul olur? Heroinin təmizlənməsi prosesi üçün vacib olan kimyəvi preparatların böyük hissəsini Honkonqa məhz bu kompaniya göndərir.

Bu kompaniya “Qızıl ayparanı” və “Qızıl üçbucağı”, Pakistanı, Türkiyəni və Livanı angidrid sirkəsi ilə təmin edən əsas təchizatçıdır. Bu ticarətin faktiki maliyyələşdirilməsi “Bangkok Metropolitan Banka” (“Banqkok Metropoliten Bank”) tapşırılmışdır. Beləliklə, tiryək istehsalı ilə bilavasitə bağlı olmayan dolayı fəaliyyət də banklara əhəmiyyətli gəlir gətirir. Lakin “The Hong Kong and Shanghai Banking Corporation” kompaniyasının, eləcə də qalan bankların əsas gəliri bilavasitə tiryək ticarətini maliyyələşdirməkdən əldə olunur.

Qızılın qiymətləri ilə tiryəkin qiymətləri arasında mövcud olan əlaqəni müəyyən etmək üçün mən geniş tədqiqat apardım. Məni dinləmək istəyənlərə adətən deyirdim: “Əgər siz qızılın qiymətini bilmək istəyirsinizsə, Honkonqda bir funt və ya bir kiloqram tyiryəkin qiymətini öyrənin”. Tənqidçilərimə cavab verirdim: “Baxın, görün 1977-ci ildə - qızılın qiymətləri üçün kritik ildə nə baş verirdi”. “Çin Bankı” xəbərdarlıq etmədən bazara dempinq qiymətləri ilə 80 ton qızıl atmaqla qızıl bazarının “panditlərini” (*) və Amerikada saya-hesaba gəlməyən müdrik proqnozçuları şok vəziyyətə saldı.

Bunun nəticəsində qızılın qiyməti kəskin düşdü. Ekspertlər yalnız bunu deyə bildi: “Biz Çinin bu qədər qızıl ehtiyatı olduğunu bilmirdik; bu qədər qızıl haradan peyda ola bilərdi?”. Çinə bu qızıl Honkonq qızıl bazarında iri tiryək partiyaları müqabilində ödənmişdi. Bu gün Çin hökümətinin İngiltərəyə münasibətdə siyasəti XVIII və XIX əsrlərdə olduğu kimi qalmaqdadır. Əgər Çinin Honkonqla bağlı olan iqtisadiyyatının əsasını – mən televizorları, tekstili, radiomalları, saatlartı, pirat üsulla hazırlanan audio və video kassetləri yox, tiryək və heroini nəzərdə tuturam – Çinin Böyük Britaniya ilə bölüşdüyü tiryək ticarəti təşkil etməsəydi, onda o amansız zərbələrə məruz qalmış olardı. “Britaniya Ost-Hind Kompaniyası” öz varlığına son qoyub, lakin “300-lər Şurası”nda əyləşənlər bu gün Komitet 300-ün üzvləridir.

Son 200 ildə tiryək ticarətində lider olan Böyük Britaniyanın çox qədim ailələri bu gün də bu ticarətdə qalırlar. Məsələn, götürün Metisonları (Mathesons). Bu “əsil-nəcabətli” ailə - tiryək ticarətinin dayaqlarından biridir. Bir neçə il əvvəl Çinin vəziyyəti laxlayanda Metisonlar müdaxilə etdilər və daşınmaz əmlaka investisiya etmək üçün Çinə 300 milyon dollar dəyərində zayom verdilər. Bu, faktiki olaraq “Çin Xalq Respublikası və “Matheson Bank”ın müştərək müəssisəsi” kimi rəsmiləşdirilmişdi. Mən “Hindistan Ofisinin” 1700-cü ilə aid sənədlərini öyrənəndə Metison adı mənim gözümə tez-tez sataşırdı. Bu ad hər yerdə – London, Pekin, Dubay, Honkonq – tiryək ticarəti gedən hər yerdə üzə çıxırdı.

(*) pandit – sanskritdən alim, müdrik.